111

Μάρτιος 2017

σελ.54-97

Λήμνος

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Ανακαλύψαμε την Λήμνο την Άνοιξη του 1999. Η τουριστική της αίγλη ήταν – ακόμη τότε – πολύ υποτονική. Σταδιακά άρχισε να ξεφεύγει από την αφάνεια το μεγάλο νησί και να διεκδικεί τη θέση του στον χάρτη των τουριστικών προορισμών. Σήμερα, 18 χρόνια μετά την πρώτη μας γνωριμία, έμελλε να διαπιστώσουμε, ότι η Λήμνος εξακολουθεί να διατηρεί αναλλοίωτη την γοητεία της, ανάμεικτη με αρκετή από την αθωότητα εκείνης της εποχής.

Κείμενο: Θεόφιλος Μπασγιουράκης

Φωτογραφίες: Άννα Καλαϊτζή

ΠΛΗΡΕΣ ΑΡΘΡΟ

Στην χερσόνησο του Φακού



Αναρωτιόμαστε για ποιο λόγο πήραμε την απόφαση να επιστρέψουμε στην Λήμνο.(1) Καταλήξαμε πως ήταν κυρίως η νοσταλγία αλλά και η έντονη επιθυμία να ξαναβρεθούμε σε μερικά από τα πιο ιδιαίτερα σημεία, που τόσο αγαπήσαμε στο νησί. Να, λοιπόν, που και πάλι σαλπάρουμε για Λήμνο από το λιμάνι της Καβάλας.
Τεσσεράμιση ώρες μετά εισχωρούμε στο λιμάνι της Μύρινας, κάτω από τον γνώριμο όγκο του εντυπωσιακού της κάστρου. Βγαίνουμε από τον συνωστισμένο χώρο του λιμανιού και κατευθυνόμαστε ΝΑ, προς το Πλατύ. Το ταξίδι δεν διαρκεί παραπάνω από μερικά λεπτά. Καθώς το τελευταίο φως θαμπώνει στον ανέφελο ουρανό, φτάνουμε μπροστά στον ευρύχωρο κήπο της «Βίλλας Αφροδίτη».

Στην χερσόνησο του Φακού

Μια περιοχή, από τις πιο ιδιαίτερες της Λήμνου, είναι η Χερσόνησος του Φακού. Από την πρώτη ήδη επίσκεψή μας είχε κινήσει την προσοχή μας η στενή λωρίδα στεριάς, που σαν ομφάλιος λώρος συνέδεε την ογκώδη χερσόνησο με το κεντρικό – νότιο τμήμα του νησιού. Με δυσπρόσιτο οδικό δίκτυο και πολύπλοκο ημιορεινό  ανάγλυφο, η Χερσόνησος του Φακού μας είχε αποκαλύψει τότε έναν τόπο μοναχικό, όπου οι μοναδικές ζωντανές υπάρξεις ήταν κοπάδια προβάτων, χαριτωμένες πέρδικες κι ένα ολόλευκο άλογο στο καταπράσινο φόντο ενός λιβαδιού. Παρά τις περιπλανήσεις μας, ωστόσο, η Χερσόνησος είχε κρατήσει κρυμμένα πολλά απ΄τα μυστικά της.
Μετά το Πλατύ συνεχίζουμε το παράκτιο οδικό δίκτυο προς τα Α. Διασχίζουμε τους παραδοσιακούς οικισμούς του Θάνου και του Κοντιά (2) και βγαίνουμε στα παράλια. Εδώ, πρωταγωνιστής του τοπίου είναι το «Διαπόρι», ο στενός αμμουδερός ισθμός που συνδέει τον νότιο κορμό της Λήμνου με την Χερσόνησο του Φακού.
Το υψόμετρο του ισθμού είναι χαμηλό και πιθανολογείται ότι ένα τμήμα του έχει διαμορφωθεί από προσχώσεις χειμάρρων. Υπάρχει επίσης η άποψη, ότι κάποτε δεν υπήρχε ισθμός και η χερσόνησος του Φακού ήταν νησί. (3)
Ανάμεσα σε δύο όρμους παρεμβάλλεται το Διαπόρι : τον όρμο «Βουρλίδια» στα Α (που είναι η δυτικότερη απόληξη του μεγάλου Κόλπου του Μούδρου) και τον όρμο «Κοντιά» στα Δ. Εδώ, ο μυχός του όρμου καταλήγει σε μια λιλιπούτεια αμμουδερή παραλία με μολάκι και ψαρόβαρκες αραγμένες σε απόλυτη μπουνάτσα. Σε προνομιακό σημείο, μπροστά στη θάλασσα, βρίσκεται και το «Ουζερί του Μενέλαου» που, για την πρωινή τούτη ώρα, είναι ιδανικό για ένα καφεδάκι.
Ένας καλός χωματόδρομος διεισδύει από δυο κατευθύνσεις στην Χερσόνησο του Φακού. Επιλέγουμε αρχικά την πιο σύντομη διαδρομή, στα Α. Ερημική πλαζ με σκουρόχρωμη αμμουδιά και τρεις ψάθινες ομπρελίτσες. Καμιά ανθρώπινη παρουσία. Δύο βάρκες, δεμένες σε μια μικρή, ξύλινη σκάλα, λικνίζονται ζωηρά στα αφρισμένα κύματα του γραίγου. Ένας χωματόδρομος συνεχίζει παράλληλα με την ακτή. Μεγάλη κατοικία με δέντρα και καλάμια, αγροτικό καλυβάκι κοντά στη θάλασσα και ξωκκλήσι Αγ. Θεοδώρου. Στο ξερό έδαφος, παρεμβάλλεται  ένα αμπελάκι. Πιο πέρα αρχίζει ιδιωτική περιοχή και ο δρόμος είναι φραγμένος με κλειδαριά.
Επιστρέφοντας προς το εσωτερικό συναντάμε στάνες με πικροδάφνες και φουντωτές συκιές. Πολλά πρόβατα σταλίζονται (προφυλάγονται από τον ήλιο) στη σκιά. Κακοτράχαλος χωματόδρομος, στάνη και πηγάδι με νερό. Συνεχίζουμε σε καλύτερο οδικό δίκτυο προς το εσωτερικό της Χερσονήσου, με κατεύθυνση προς τον νότο. Είναι μια διαδρομή που δεν καταγράφεται στον χάρτη.
Περνάνε από το οπτικό μας πεδίο μαντριά με πρόβατα και κατσίκια, ξερολιθιές και πηγάδια, ρεματιές και λόφοι γυμνοί ή καλλιεργημένοι με σιτηρά, βοσκοτόπια και τοπία λιτά, ερημικά, με απέριττη ομορφιά. Το ημιορεινό ανάγλυφο αποκαλύπτεται με αλλεπάλληλες πτυχώσεις εδάφους, που στα χαμηλότερά τους σημεία είναι διακοσμημένες με ζωηρόχρωμες πικροδάφνες. Είναι τόσο πολύμορφες και απρόσμενες οι εικόνες, που είναι αδύνατον να πλήξει η όρασή μας.
Ο δρόμος ανηφορίζει, διαγράφονται στ΄ανατολικά οι ψηλότερες κορυφές του Φακού, ο Σκοπός με 319 και η Βίγλα με 264 μέτρα. Δεξιά του δρόμου εμφανίζεται το ξωκκλήσι του Σταυρού, ενώ ψηλότερα αριστερά, μια στάνη με ανθρώπινες παρουσίες. Κατσίκια φεύγουν δεξιά και αριστερά. Στον Δ – ΝΔ πελαγίσιο ορίζοντα, ξεχωρίζουμε το περίγραμμα του Αη Στράτη.
Βγαίνοντας σε αυχένα με παλιό πέτρινο σπίτι, μας χτυπούν σφοδρές ριπές ανέμου. Κατηφορίζουμε σε πολύ απότομο και κακοτράχαλο πετρόδρομο. Ολόγυρα βαθειές χαραδρώσεις και ολόγυμνες πλαγιές.
Το τοπίο θα μπορούσε να είναι αυθεντικό σεληνιακό, αν δεν φώλιαζαν αναρίθμητες πικροδάφνες στα βάθη των ρεματιών. Μέσα στην ερημιά προβάλλουν οι στέγες ενός συγκροτήματος από στάνες. 100 περίπου μέτρα μετά, μέσα σ΄έναν καταιγισμό από πικροδάφνες, ο δρόμος τερματίζει στην άκρη μιας απόκρημνης πλαγιάς, σε υψόμετρο 80 περίπου μέτρων από την βαθυγάλαζη επιφάνεια του Αιγαίου.
Θα μπορούσαμε να ρεμβάζουμε για ώρες σ΄αυτή την υπέροχη ερημιά ο Φακός, ωστόσο, έχει κι άλλα κρυμμένα μυστικά. Περνώντας – στην επιστροφή – από την περιοχή «Κριαρά», συναντάμε τον κτηνοτρόφο Χρήστο Στρογγυλό  από τον Κοντιά. Στον ευρύτατο χώρο του μαντριού του σταλίζονται, την μεσημεριανή τούτη ώρα, 400 πρόβατα, στριμωγμένα το ένα δίπλα στο άλλο.
Φτάνουμε στην αρχική διακλάδωση, στην είσοδο του Φακού. Έχουμε διανύσει 8 χιλιόμετρα από το τέρμα της διαδρομής μέχρι εδώ. Ξεκινάμε ήδη το χωμάτινο οδικό δίκτυο, που σημειώνει ο χάρτης, παράλληλα με την δυτική ακτογραμμή ως το απόμακρο εκκλησάκι της Αγίας Ευφημίας. Αφήνουμε δεξιά μας την διακλάδωση προς την διάσημη Παραλία «Κόκκινα», με την προοπτική να την επισκεφθούμε στην επιστροφή.
Με μια ανηφορική και πολύ δύσβατη παράκαμψη στα δεξιά, φτάνουμε στο εγκαταλελειμμένο Στρατιωτικό Φυλάκιο του Φακού. Επιστρέφοντας στο κεντρικό δίκτυο και πάλι διασχίζουμε τον χώρο μεγάλης στάνης και λίγο αργότερα φτάνουμε στο τέρμα της διαδρομής. Βρισκόμαστε ήδη στο ΝΔ άκρο της Χερσονήσου, στο ακρωτήριο «Σταυρός», σε απόσταση 6 περίπου χιλιομέτρων από την είσοδο του Φακού.




Μια στενότατη λωρίδα ξηράς συνδέει το ακρωτήριο του Σταυρού με το άκρο της ακτής. Δυο δίδυμοι ορμίσκοι σχηματίζονται αντίστοιχα στο Β και Ν τμήμα της λωρίδας ξηράς. Ο Β όρμος είναι ομαλός και αμμουδερός, ενώ ο Ν πιο απότομος και βοτσαλωτός. Πάνω ακριβώς από τους βράχους του Ν όρμου δεσπόζει το ιστορικό εκκλησάκι της Αγίας Ευφημίας, που οι ντόπιοι ονομάζουν Αγιαθυμιά. (4)
Μ΄ένα υποτυπώδες μονοπάτι ανηφορίζουμε σε μερικά λεπτά στον λόφο του Σταυρού. Στα ψηλώματα του λοφίσκου υπάρχει περίφραξη από ισχυρή ξερολιθιά. Αγναντεύουμε χαμηλότερα το εκκλησάκι και την κάτοψη του δίδυμου όρμου. Η ηρεμία είναι μοναδική.
Παίρνουμε τον δρόμο της επιστροφής. Ξαναβρίσκουμε την παράκαμψη προς την Παραλία Κόκκινα και φτάνουμε στην μάντρα του Αντώνη Λαντούρη, γέννημα – θρέμμα του Κοντιά. Η εγκατάστασή του έχει τα πάντα: παμπάλαιο σπιτάκι, αποθήκες, στάβλο και αλώνι, πρόβατα, κατσίκια και αγελάδες. Το μαντρί είναι χτισμένο στην προσήλια πλευρά ενός λοφίσκου που κόβει τον βοριά. Ωραίο μέρος, πραγματικό αγνάντι στον ορίζοντα του πελάγου. Και δεν μπορούμε να μην θυμηθούμε την σπουδαία αναφορά του Νίκου Σηφουνάκη για τις μάντρες (5):
«Άπειρες είναι οι μάντρες, διάσπαρτες σ’ όλο το νησί. Είναι κτίσματα, που από πλευράς κατασκευής και υλικών δεν άλλαξαν στο πέρασμα των αιώνων. Ο προσανατολισμός τους ήταν τέτοιος, ώστε να προστατεύονται από τον βοριά. Επίσης, το αρχικά μονόχωρο κτίσμα, σταδιακά εξελίχθηκε και οργανώθηκε. Δηλαδή, από χώρος απλής προστασίας έγινε χώρος ύπνου, παραμονής και εργασίας για τον κτηνοτρόφο και τον κεχαγιά.
Η λιτότητα και απλότητα της όλης κατασκευής εντυπωσιάζουν. Τα κύρια υλικά που χρησιμοποιούνται είναι πέτρα, ξύλο και καλάμια. Η πέτρα που είναι άφθονη στη Λήμνο, βρίσκει εδώ πραγματικούς μαστόρους, που χτίζουν έξοχα κτίρια χωρίς χρήση κονιάματος. Αυτά λοιπόν τα ταπεινά κτίσματα, οι μάντρες,  σώζονται μέχρι σήμερα σε άριστη κατάσταση στη Λήμνο. Ο κτηνοτρόφος όμως της Λήμνου, όταν έκτιζε τη μάντρα του, φιλοδοξούσε αυτό το απλό οικοδόμημα να μείνει στους αιώνες, γιατί οι ανάγκες για το στάβλισμα των προβάτων και των οικόσιτων ζώων θα συνέχιζαν να υπάρχουν και μετά από αυτόν. Μεταβλήθηκε λοιπόν ο ανώνυμος κτηνοτρόφος σε λαϊκό μάστορα, που προσπάθησε το έργο του να συνδυάζει λειτουργικότητα, ομορφιά και διάρκεια». 
Η οικογένεια και οι βοηθοί του μπαρμπ’ Αντώνη πηγαινοέρχονται στις διάφορες εγκαταστάσεις της μάντρας, καθένας αφοσιωμένος στη δουλειά του. Ο 76χρονος κτηνοτρόφος προθυμοποιείται να μας συνοδέψει λίγο παρακάτω ως την αρχή του μονοπατιού για τα «Κόκκινα». Επιστρέφουμε ενθουσιασμένοι από την υπέροχη αμμουδιά, τους εντυπωσιακούς κοκκινωπούς βράχους, την συνολική ιδιαιτερότητα αυτής της παραλίας στην δυτική ακτογραμμή του Φακού.
Απόγευμα πια. Μετά τις πολύωρες περιπλανήσεις στις στεριές και στ’ ακροθαλάσσια του Φακού, βγαίνουμε και πάλι στο Διαπόρι. Είναι ώρα για μια χαλαρωτική στάση στο ουζερί του Μενέλαου. Μπροστά μας, στον μυχό του όρμου, ηρεμούν οι βάρκες σε γαλήνια νερά. Έξω, στ΄ανοιχτά, λυσσομανάει ο καιρός. Στο ουζερί μουριές και ακακίες, τραπεζάκια και ψάθινες καρέκλες, δάπεδο από χώμα. Τσιπουράκι, μια σαλάτα και μερικά μπαρμπουνάκια ημέρας, ψαρεμένα στις θάλασσες του τόπου. Απαλή μουσική και ρεμβασμός. Το ελληνικό καλοκαίρι στην πιο αυθεντική του μορφή.




------------------------------

(1) Το Ελληνικό Πανόραμα έχει αφιερώσει δυο πολυσέλιδα άρθρα για την Λήμνο: στο τεύχος 12, την Άνοιξη του 1999 με 48 σελίδες και στο τεύχος 13, το Καλοκαίρι του 1999, με 54 σελίδες.
(2) Το «Θάνος» και ο «Κοντιάς» είναι παμπάλαιοι οικισμοί, που για πρώτη φορά αναφέρονται στις αρχές του 14ου αιώνα.
(3) Τον 2ο αι. μ.Χ. ο Ρόδιος σοφιστής Νικόστρατος αναφέρει τον Φακό ως νησί. Σε χάρτη του 15ου αι., επίσης, ο Φακός αναφέρεται ως νησί, με την ονομασία Άγιος Αντώνιος. Η παλαιότερη αναφορά του τοπωνυμίου, ως «Φακός», αναφέρεται σε χάρτη του 1588.
(4) Εδώ, κατά την παράδοση, έφτασε από την Κωνσταντινούπολη, μέσα σε λάρνακα, το λείψανο της Αγίας Ευφημίας, κατά την περίοδο της Εικονομαχίας (770-775). Το 790 η αυτοκράτειρα Ειρήνη έκανε ανακομιδή του σκηνώματος της αγίας από την Λήμνο στην Κωνσταντινούπολη. Η εκκλησία μας τιμά την μνήμη της Αγίας Ευφημίας στις 16 Σεπτεμβρίου.
(5) «Οι Μάντρες στη Λήμνο», εκδ. Καστανιώτη.

​Oι αμμοθίνες της Λήμνου



Μια από τις πιο θεαματικές αλλά και απρόσμενες εικόνες της Λήμνου, 18 χρόνια πριν, ήταν οι περίφημες Αμμοθίνες. Τις είχαμε ανακαλύψει στο Β – ΒΔ άκρο της Λήμνου, μετά από  πορεία 40 περίπου λεπτών από την εκπληκτική παραλία Γομάτι. Αδύνατον να φύγουν από τη μνήμη τα ασταθή βήματά μας που βυθίζονταν στις παχειές αμμουδιές, κάτω από το καυτερό μαγιάτικο μεσημέρι. Με λίγη φαντασία είχαμε την αίσθηση ότι ζούσαμε αυθεντικές συνθήκες ερήμου.
Σήμερα ξαναπαίρνουμε την διαδρομή προς τα βόρεια, περνώντας διαδοχικά  από Κορνό, Σαρδές, Δάφνη και Κατάλακκο. Εδώ τερματίζει η  άσφαλτος, αρχίζει χωματόδρομος κατηφορικός. Πινακίδες, που μας ενημερώνουν για την απόσταση προς την παραλία Γομάτι και τις αμμοθίνες ! Μια τέτοια εξέλιξη ήταν, απλά, αδιανόητη εκείνες τις εποχές, που οι αμμοθίνες ήταν σχεδόν άγνωστες στο ευρύ κοινό. Τώρα πια έχουν γίνει διάσημες και δεν είναι απαραίτητο να πεζοπορήσει κανείς στην … έρημο, μιας και υπάρχει καλοστρωμένος χωματόδρομος που οδηγεί μέχρι εκεί !
Μια άλλη εξέλιξη των τελευταίων χρόνων είναι το ταβερνάκι «Φλωμάρι»,(1) δίπλα στο εκκλησάκι της Παναγίας, στο Ν άκρο της παραλίας του Γοματίου. Το αφήνουμε προς το παρόν και συνεχίζουμε για τις αμμοθίνες. Με καλό χωματόδρομο φτάνουμε σε μερικά λεπτά στο κιόσκι θέας, που έχει δημιουργηθεί για τους επισκέπτες. Από υψόμετρο 100 μέτρων αγναντεύουμε στα Α – ΒΑ τον υπέροχο όρμο του Γοματίου και στα Δ το παράξενο, το εξωτικό τοπίο των αμμοθινών. Η έκτασή τους υπολογίζεται στα 70 στρέμματα και η δημιουργία τους οφείλεται στην διάβρωση και απόθεση άμμου στις παράκτιες περιοχές.
Ξαναζούμε την εμπειρία της … ερήμου στον καυτό ήλιο, με τα βήματά μας ν΄αφήνουν βαθειά αποτυπώματα στην καστανόξανθη άμμο που καλύπτει επίπεδες εκτάσεις,  απαλές λοφοπλαγιές και απότομα πρανή. Ανθισμένες πικροδάφνες, αγριελιές και λυγαριές. Είναι θαυμαστή η προσαρμοστικότητα αυτών των φυτών στις σκληρές εδαφολογικές συνθήκες των αμμοθινών. Στα δυτικά, με μια απότομη κατεβασιά, καταλήγουν οι αμμοθίνες σε μια κατάφυτη ρεματιά. Εκεί υπάρχει μια από τις πιο απομονωμένες μάντρες της Λήμνου. Ήταν του μπαρμπα Βασίλη και της Νίτσας. Που στο μακρινό 1999, εκτός από δροσερό νεράκι στη σκιά, μας είχαν φιλέψει ζυμωτό ψωμί και δικό τους πρόβειο τυρί. Και, πάνω απ΄όλα, περίσσια ανθρώπινη καλοσύνη. Δυστυχώς, οι ωραίοι εκείνοι άνθρωποι, δεν είναι πια εδώ.
Επιστρέφουμε στο Γομάτι, σ’ αυτή την εκπληκτική παραλία της Β. Λήμνου. Καντίνα και ομπρέλες, τροχόσπιτα στην ακροθαλασσιά, beach bar «Απόδραση», ετοιμασίες για την υποδοχή των επισκεπτών. Κατευθυνόμαστε στο βορειότερο τμήμα της παραλίας. Εδώ οι αμμοθίνες φτάνουν ως την ακτή. Εντυπωσιακά ηφαιστειογενή πετρώματα ξεκινούν από τη στεριά και εισχωρούν ως την αμμουδιά. Μερικές βάρκες είναι αραγμένες αρόδο, στην απόλυτη ασφάλεια των ακύμαντων νερών.
Πάνω στους βράχους της ακτής είναι χτισμένο το ξωκκλήσι του Αγίου Νικολάου. Μπροστά στον λιλιπούτειο όρμο, 20 μόλις μέτρα απ΄την ακτή, ένα νησιδάκι εξέχει από την επιφάνεια του νερού. Εκεί, μπορεί κάποιος να φτάσει και με τα πόδια, αρκεί να συμβιβαστεί με την ιδέα ότι θα βραχεί ως το γόνατο και ότι θα πρέπει ν΄αποφύγει τους αχινούς. Το συνολικό τοπίο είναι μαγικό.
Επιστρέφουμε στο νότιο τμήμα του Γοματίου. Εδώ είναι χτισμένο το εκκλησάκι της Παναγίας. Δίπλα του, στην κορυφή του λοφίσκου, ακριβώς πάνω απ΄το νερό, βρίσκεται το ταβερνάκι «Φλωμάρι».

​Νέα Κούταλη – Μουσείο Ναυτικής Παράδοσης



Δύο μεγάλοι κόλποι, του «Πουρνιά» στα βόρεια και του «Μούδρου» στα νότια, ευθύνονται για το τόσο χαρακτηριστικό σχήμα της Λήμνου. Γύρω απ’ αυτούς  τους δυο βασικούς  κόλπους αναπτύσσεται μια ακτογραμμή με εξαιρετικά πολύπλοκο διαμελισμό, στον οποίο οφείλεται το δυσανάλογα μεγάλο – σε σχέση με την έκτασή της – μήκος των ακτών της Λήμνου. (1)
Στον δυτικό μυχό του κόλπου του Μούδρου, σ΄έναν όρμο μακρόστενο σαν φιόρδ, συναντάμε την Νέα Κούταλη. Ο οικισμός είναι χτισμένος αμφιθεατρικά στην μεσηβρινή (νότια) πλαγιά του λόφου «Στρομπόλιθος». Εδώ εγκαταστάθηκαν το 1926 πρόσφυγες από την Μικρά Ασία. (2) Με άριστη ρυμοτομία το χωριό εκτείνεται από τον πευκόφυτο λόφο της Αγίας Τριάδας και καταλήγει σ΄ένα πετρόχτιστο λιμάνι, με εξαιρετική προφύλαξη απ΄όλους τους καιρούς. Πολλές βάρκες και μικρά ψαροκάϊκα, μόλις λικνίζονται στις απαλές ανάσες του γραίγου. Να κι ένα παλιό σφουγγαράδικο, το τελευταίο που έχει απομείνει. Τραβηγμένο στη στεριά, περιμένει υπομονετικά πάνω στους τάκους του το lifting που του έχουν υποσχεθεί.
Οι πρόσφυγες στην Νέα Κούταλη συνέχισαν την θαλασσινή παράδοση του νησιού τους στην Προποντίδα, ως πλοίαρχοι, ναυτικοί, ψαράδες και σφουγγαράδες. Ελάχιστοι ήταν οι γεωργοί. Έτσι, το 1938 υπήρχαν στην Ν. Κούταλη 15 σφουγγαράδικα σκάφη με 50 περίπου δύτες, που έβγαζαν πάνω από έναν τόνο σφουγγάρια τον χρόνο. Αυτή η παράδοση της ναυτικής ζωής των Κουταλιανών παρουσιάζεται στο μικρό αλλά πολύ ωραίο «Μουσείο Ναυτικής Παράδοσης και Σπογγαλιείας».
Ξεναγό μας έχουμε την νεαρή και συμπαθέστατη Ράνια Φραγκάκη, που είναι κατ΄εξοχήν αρμόδια να μας ξεναγήσει, αφού είναι εγγονή σφουγγαρά, του σημερινού εφημέριου της Κούταλης Άγγελου Ευαγγελιδάκη. Τα εξαιρετικά ενδιαφέροντα εκθέματα είναι κατανεμημένα σε τρεις ενότητες. Στην πρώτη απεικονίζεται η ναυτική ζωή των Κουταλιανών μέσα από κειμήλια και αρχειακές φωτογραφίες της παλιάς πατρίδας.
Η δεύτερη ενότητα είναι αφιερωμένη στην σπογγαλιεία, στα εξαρτήματα των σφουγγαράδικων καϊκιών, στα είδη και στα εργαλεία επεξεργασίας των σφουγγαριών. Εντυπωσιακή είναι η αυθεντική, παραδοσιακή στολή που φορούσαν οι σφουγγαράδες όταν βουτούσαν στους βυθούς. Είναι τόσο παραστατική η περιγραφή της Ράνιας για την επικινδυνότητα των καταδύσεων αλλά και τις – κατά καιρούς – σοβαρές αναπηρίες ή και απώλειες των σφουγγαράδων, που αισθανόμαστε να ασφυκτιούμε μέσα στο βαρύ, μεταλλικό σκάφανδρο των δυτών.
Στην τρίτη ενότητα  αποφορτίζεται η ένταση. Εδώ εκτίθεται η αρχαιολογική συλλογή της Ν. Κουτάλης, με αντικείμενα που περισυνέλεξαν οι σφουγγαράδες από τους βυθούς των θαλασσών, όπως μια μεγάλη συλλογή αμφορέων και κεραμικών σκευών, εξαρτήματα από αρχαίες άγκυρες καθώς και άλλα αντικείμενα αρχαίων ναυαγίων. Η συλλογή άρχισε να δημιουργείται κατά την δεκαετία 1950 – 1960 με πρωτοβουλία του τότε διευθυντή του Δημοτικού Σχολείου της Κουτάλης. (τηλ. Μουσείου: 22540 92383)
Στην Ν. Κούταλη, όμως, εκτός από το Μουσείο Ναυτικής Παράδοσης υπάρχει και μια πολύ ιδιαίτερη ιδιωτική συλλογή. Είναι του μπάρμπα – Κώστα Ψάρρα, του πασίγνωστου Νταντίνη. Είναι ο τελευταίος σφουγγαράς της Κούταλης, ηλικίας σήμερα 87 ετών. Τον συναντάμε στην αυλή του σπιτιού του με την κυρα – Παναγιώτα, τη γυναίκα του, γεννημένη στην Θεσσαλονίκη από Κουταλιανούς γονείς. Η συλλογή του μπαρμπα – Κώστα είναι ανεξάντλητη, περιέχει αναρίθμητα σφουγγάρια και ενθύμια της θάλασσας, μαζεμένα μια ολόκληρη ζωή. Υπάρχει μια τεράστια ποικιλία από αναμνηστικά μικροαντικείμενα με θέματα θαλασσινά αλλά και μερικά σφουγγάρια πολύ εντυπωσιακά. Ανάμεσά τους είναι και κάποια βγαλμένα από τους βυθούς της Βεγγάζης το 1961. Να κι ένα «Καμπάδικο», (3) βγαλμένο πριν από 70 χρόνια από τα βάθη της Χίου. (τηλ. Μουσείου 22540 92473)
Το ζεστό απομεσήμερο μας βρίσκει σ΄ένα σημείο της Κούταλης ιδιαίτερα δροσερό. Όχι στην ακροθαλασσιά, όπως ίσως θα περίμενε κανείς, αλλά σ΄ένα σκιερό στενάκι στα ψηλώματα του χωριού. Εκεί, ανάμεσα σ΄ένα μπουγάζι πολύ ευεργετικό, είναι αραδιασμένα τα τραπεζάκια της «Γλαροπούλας». 

---------------------------------------

(1) Μολονότι η Λήμνος είναι 9η σε μέγεθος μεταξύ των ελληνικών νησιών, είναι 4η σε μήκος ακτογραμμής, μόλις κάτω από την Λέσβο που είναι, σε έκταση, σχεδόν τετραπλάσια της Λήμνου (Λέσβος: έκταση 1.635 τετ. χ.λ.μ. μήκος ακτών 370 χλμ. Λήμνος : έκταση 476 τετ. χ.λ.μ. μήκος ακτών 259 χλμ.) 
(2) Η Νέα Κούταλη είναι το δεύτερο χωριό της Λήμνου, μετά τον Άγιο Δημήτριο, όπου εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες από την Μικρά Ασία. Διασημότερο τέκνο της Κούταλης υπήρξε ο Παναγής Κουταλιανός, που έγινε παγκόσμια γνωστός για την μυική δύναμη και τα κατορθώματά του. Γεννήθηκε το 1847 στην Κούταλη της Προποντίδας και πέθανε το 1916. Την οικογενειακή παράδοση συνέχισε και ο απόγονος του Δημήτρης Κουταλιανός (1915 – 1999)
(3) Το «Καμπάδικο» είναι είδος σφουγγαριού σχεδόν σφαιρικό, με χρώμα σκούρο καφέ, που αλιεύεται σε βάθη 9 εως 80 μέτρων στην Κρήτη, Εύβοια, Δωδεκάνησα και Κυκλάδες.

​Aρχαία Ηφαιστία



Στην ΒΑ ακτογραμμή της Λήμνου κυριαρχεί ο ευρύς κόλπος του Πουρνιά. Στον Α μυχό του κόλπου σχηματίζεται ο καμπυλόγραμμος Όρμος Τηγάνι, που στο Ν τμήμα του καταλήγει στον περίκλειστο ορμίσκο της Αχιβαδόλης. Ο τόπος έχει μια πολύ ξεχωριστή ομορφιά.  Έγραφα το 1999: «… Βρισκόμαστε ξαφνικά μπροστά σ’ ένα από τα γλυκύτερα τοπία που έχουμε αντικρύσει στο νησί… μια μικρή αγκαλιά με ρηχά νερά, που την ήρεμη επιφάνειά τους δεν διαταράσσει κανένα ρυτίδωμα».
Στο Β τμήμα του ορμίσκου, στην χαμηλή λοφοπλαγιά της χερσονήσου της Παλαιόπολης εκτείνεται, σε επικλινή επιφάνεια 10 στρεμμάτων, η Αρχαία Ηφαιστία. Οι πρώτες ανασκαφές πραγματοποιήθηκαν από τον Αρχαιολόγο Αlessandro Della Seta, επικεφαλής της Ιταλικής Αρχαιολογικής Σχολής, από το 1926 ως το 1936. Έτσι ανακαλύφθηκε η μεγαλύτερη και αρχαιότερη – κατά τους ιστορικούς χρόνους – πόλη της Λήμνου (1000 π.Χ. – 1200 μ.Χ.) Μεταξύ των πολλών μνημείων που έχουν έρθει στο φως, σημαντικότερο είναι το Θέατρο, κτισμένο στην ΒΑ πλευρά της χερσονήσου της Παλαιόπολης. Το αρχικό θέατρο πρέπει να ήταν ορθογώνιο, με ξύλινα καθίσματα για τους θεατές. 
Το μεταγενέστερο λίθινο θέατρο, που κατατάσσεται μεταξύ των αρχαιοτέρων του ελληνικού κόσμου, τοποθετείται στο τέλος του 5ου ή τις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. Στην πρωιμότερη φάση του λίθινου θεάτρου ανήκουν η ορχήστρα, σε τέλειο και πλήρη κύκλο διαμέτρου 12,40 μ. καθώς και το κατώτερο τμήμα του κοίλου, με δέκα σειρές εδωλίων.
Στην πλαγιά του λόφου, πάνω στα λείψανα του αρχαιότερου ξύλινου θεάτρου, κτίστηκε το «επιθέατρο». Οι επίσημοι και οι πολίτες κάθονταν στις πρώτες σειρές των εδωλίων του θεάτρου. Για τις σειρές αυτές χρησιμοποιήθηκαν μεγάλες ορθογώνιες πλάκες από πωρόλιθο των λατομείων της Ηφαιστίας. Αντίθετα, τα έδρανα του επιθεάτρου, όπου κάθονταν οι γυναίκες και οι δούλοι, ήταν κτισμένα από φθηνότερα υλικά, που ήταν μικρές και μεγάλες πλάκες από σχιστόλιθο και ασβεστόλιθο της περιοχής.
Όταν, το 1999, είχαμε επισκεφθεί την Αρχαία Ηφαιστία, το θέατρο ήταν αρκετά κατεστραμμένο. Μετά την πολύ καλή αποκατάστασή του, ωστόσο, δόθηκε το 2010 στο κοινό για θεατρικές παραστάσεις και συναυλίες στα πλαίσια του – καθιερωμένου ήδη – «Φεστιβάλ Αρχαίας Ηφαιστίας».
Περιδιαβαίνουμε για ώρα πολλή τον αρχαιολογικό χώρο, θαυμάζουμε το Θέατρο, την ηρεμία του όρμου, το αντικρινό ακρωτήριο «Καλόγερος», με το εκπληκτικό Ιερό των Καβείρων. Ύστερα, ξεκινάμε να εξακριβώσουμε πού καταλήγει ο χωματόδρομος που διασχίζει την χερσόνησο της Παλαιόπολης με κατεύθυνση ΒΑ. Ο στενός δρόμος κατηφορίζει απότομα σε έδαφος πολύ δύσβατο.  Ένα περίπου χλμ μετά, αποκαλύπτεται μια ακτή μοναχική και απόκρυφη, απρόσμενης γοητείας. Που συνδυάζει έναν εκπληκτικό ορμίσκο αμμουδερό αλλά και μια βραχώδη ακτογραμμή, με δυσπρόσιτες ξέρες, βραχοσπηλιές και γεωλογικούς σχηματισμούς πολύ ξεχωριστούς.
Δεν θα μπορούσαμε να εγκαταλείψουμε τον τόπο, χωρίς να πιούμε ένα καφεδάκι με την καλή μας φίλη, την κεραμίστρια Ντίνα Δεσποτέρη. Την βρίσκουμε στο Κοντοπούλι στο εργαστήρι που διατηρεί από το 1992. Με τα έργα της, εμπνευσμένα κυρίως από τον αρχαίο λημνιακό πολιτισμό, στήνει γέφυρες ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν. Καινοτομία του εργαστηρίου της είναι η αναπαραγωγή των σφραγίδων της «Λημνίας Γης», της ιδιαίτερης αυτής γαίας, που για τις θεραπευτικές της ιδιότητες υπήρξε τόσο διάσημη στους αιώνες του παρελθόντος. Γι’ αυτή την ιδιαίτερη δραστηριότητα έχει απονεμηθεί στην Ντίνα Δεσποτέρη τιμητικό δίπλωμα με μετάλλιο.  (Τηλ. 22540 41538 και 6932 982236).

​Ακρωτήρι «Φαλακρό» ή «Φαρακλό».



Η φύση στην Λήμνο δεν εξάντλησε την εύνοια της μόνον στο νότιο τμήμα της, με τις παραλίες «Μικρό» και «Μεγάλο Φαναράκι». Φρόντισε να προικίσει με ευφάνταστους γεωλογικούς σχηματισμούς και το βόρειο τμήμα και μάλιστα, στο ακριβώς αντίθετο – διαμετρικά – σημείο της Λήμνου. Εκεί βρίσκεται το ακρωτήριο «Φαλακρό» ή «Φαρακλό». Κάποτε μόνον από τύχη ή από πληροφορίες καλά ενημερωμένων ντόπιων, μπορούσε ένας επισκέπτης να φτάσει μέχρι εκεί. Σήμερα, είναι πια διάσημο το Γεωλογικό Πάρκο του Φαλακρού, μας κατευθύνουν πινακίδες μετά την Ατσική. Βόρεια της Ατσικής το ασφάλτινο οδικό δίκτυο τερματίζει στο Προπούλι. Ένας καλός χωματόδρομος συνεχίζει πάνω απ’ το Προπύλι και, πέντε περίπου χλμ. μετά, καταλήγει στην πολύπλοκη ακτογραμμή, γύρω από το ακρωτήριο Φαρακλό. 
Ένα οίκημα με βεραντούλα – αναψυκτήριο προφανώς – μας υποδέχεται στο τελείωμα του δρόμου, δυστυχώς χωρίς ανθρώπινη παρουσία. Μπροστά του εκτείνεται ο απέραντος ορίζοντας του Βορείου Αιγαίου. Αν το μαγαζάκι ήταν σε λειτουργία, θα μπορούσε να είναι ένα στέκι ρεμβασμού ιδανικό, για κάθε επισκέπτη αυτού του βόρειου άκρου της Λήμνου. Ευτυχώς μας αποζημιώνουν οι καταιγιστικές εικόνες που δημιουργήθηκαν εξαιτίας της ηφαιστιακής δράσης στο μακρινό γεωλογικό παρελθόν του νησιού. Ήταν τότε, που η Λήμνος και ολόκληρο το Αιγαίο συνταρασσόταν από κοσμογονικές γεωλογικές αλλαγές. Και το έδαφος του νησιού αποτελούσε τον βυθό ενός μεγάλου ωκεανού, με έκταση σχεδόν διπλάσια της Μεσογείου. Αυτή η θαλάσσια έκταση ονομάστηκε «Τηθύς» και η Λήμνος αναδύθηκε από τα βάθη της κατά την «Αλπική Πτύχωση» μια γεωλογική διαδικασία μεγάλης χρονικής διάρκειας, που ολοκληρώθηκε 25 περίπου εκατομμύρια χρόνια πριν.
Μαζί με την Λήμνο αναδύθηκε και ολόκληρος ο Ελλαδικός χώρος, δημιουργώντας έτσι την ήπειρο της Αιγαιίδας, που εκτεινόταν από την Μ. Ασία ως το Ιόνιο. Το μεγαλύτερο μέρος αυτής της ηπείρου, μετά από διαδοχικούς καταποντισμούς, πήρε τη σημερινή μορφή του Αιγαίου Πελάγους. Αντίθετα, η Λήμνος δεν καταβυθίστηκε αλλά καλύφθηκε από μια μεγάλη, ρηχή λίμνη, που σταδιακά αποξηράνθηκε. Αυτό προκύπτει από απολιθώματα λημναίων οργανισμών, που έχουν βρεθεί στο νησί.
Η καταβύθιση της Αιγαιίδας συνοδεύτηκε από έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα σε δύο περιόδους. Η πρώτη ηφαιστειακή δράση συνέβη κατά την Κατώτερη Μειόκαινο Περίοδο (10 – 5 εκατ. χρόνια πριν) ενώ η δεύτερη κατά την Κατώτερη Πλειστόκαινο (100.000 – 50.000 χρόνια πριν).
Τελικό αποτέλεσμα όλων αυτών των γεωολογικών μεταβολών είναι η σημερινή μορφή των πετρωμάτων του νησιού, που είναι κυρίως τραχείτες, ηφαιστειακοί τόφφοι, αλλούβια και μεταμορφωμένα σχιστολιθικά, είτε ηφαιστειογενούς προέλευσης (βασάλτες), είτε ιζηματογενούς (μάργες, ψαμμίτες, φλύσχης).
Ένα οριοθετημένο μονοπατάκι ελίσσεται ανάμεσα από αγκαθωτούς θάμνους και ανθισμένο θυμάρι. Σ΄ελάχιστα λεπτά μας οδηγεί στην ακτογραμμή, σ΄αυτό το απίθανο, υπαίθριο μουσείο της φύσης, με γεωλογικούς σχηματισμούς ασύλληπτης ομορφιάς. Και, βέβαια, μιας και οι λέξεις μας βρίσκονται σε απόλυτη αδυναμία να περιγράψουν τα δημιουργήματα της φύσης, αφήνουμε αυτό το έργο – στον βαθμό που είναι δυνατόν – στον φωτογραφικό φακό.

Ώρες Γαλήνης στον Κότσινα



Δύο αντικριστοί κάβοι, το Ακρωτήριο Σωτήρα και το Ακρωτήριο Φαλακρό οριοθετούν στα βόρεια το ευρύτατο άνοιγμα του Κόλπου του Πουρνιά. Που, στο νότιο τμήμα του στενεύει, και δημιουργεί έναν απόλυτα προφυλαγμένο μυχό. Εδώ βρίσκεται το ψαροχώρι του Κότσινα,  με την αμμουδερή παραλία και το γραφικότατο λιμανάκι. Όταν την Άνοιξη του 1999, για πρώτη φορά επισκεφθήκαμε τον Κότσινα, επικρατούσε ερημιά. Περιοριστήκαμε, λοιπόν, στα αξιοθέατα του τόπου, το ερειπωμένο καστράκι, το μπρούντζινο άγαλμα της Μαρούλας, το αγίασμα της Ζωοδόχου Πηγής. (1)
Τότε είχαμε εισχωρήσει στα σκοτεινά έγκατα της γης, κατεβαίνοντας με προσοχή τα 65 σκαλοπάτια ως το αγίασμα, με το αμυδρό φως φακού και κεριών. Σήμερα, έχει χαθεί ένα μέρος από τον μυστικισμό της υποχθόνιας κατεβασιάς. Η στενή απότομη σκάλα, από την επιφάνεια της γης ως το αγίασμα, έχει ηλεκτροφωτιστεί. Αλλά και τα σκαλοπάτια, που το 1999 τα είχα μετρήσει 65, σήμερα μου βγήκαν 64.
Μια άλλη μεταβολή στον Κότσινα είναι η εικόνα της προκυμαίας. Τότε ήταν ερημική. 
Σήμερα, τρία ταβερνάκια, το ένα δίπλα στο άλλο, είναι αραδιασμένα πάνω απ’ τα γαλήνια νερά. Είναι το ελκυστικότερο κάλεσμα για μια γευστική στάση σ΄αυτό τον τόπο της απόλυτης ομορφιάς. Στεκόμαστε αναποφάσιστοι μπροστά στα μαγαζιά. Ποιο να επιλέξουμε;  Όλα είναι καλοβαλμένα και γραφικά. Ξαφνικά, ένα γλαφυρό όσο και παράξενο όνομα κινεί την προσοχή μας: «SeaRokkos»! 
Μας αρέσει, φέρνει στο νου μας ανέμους θαλασσινούς. Είναι, επιπλέον, το πιο απομονωμένο, το τελευταίο στη σειρά. Το ρισκάρουμε και καθόμαστε. Oλόφρεσκος γάβρος, «πουγκάκια» με κοτόπουλο, και πολύ ιδιαίτερα κολοκυθάκια τηγανιτά.
Ένας  ήπιος μαΐστρος ρυτιδώνει ελαφρά τα ρηχά νερά, η ζέστη του απομεσήμερου ημερεύει. Χαλαρώνουμε στις καρέκλες μας μπροστά στο ακροθαλάσσι. Είναι ωραία ώρα για περισυλλογή και ρεμβασμό.

----------------------------

(1) Εκτενής αναφορά υπάρχει στο τεύχος 13 του 1999. Εκεί εξιστορείται και η εποποιία της Μαρούλας κατά την «Μάχη του Κότζινου» (του σημερινού Κότσινα) στα χρόνια των Βενετών. Το 1475 λοιπόν, οι Τούρκοι με τον Σουλεϊμάν πασά, επετέθησαν κατά του φρουρίου του Κότζινου με μεγάλες δυνάμεις και ισχυρό πυροβολικό. Παρά την σθεναρή αντίσταση των υπερασπιστών η ώρα της άλωσης πλησίαζε. Τότε η Μαρούλα,  είδε τον πατέρα της Ισίδωρο Κομνηνό, προύχοντα της Λήμνου, να πέφτει νεκρός. Δεν δίστασε ούτε στιγμή, άρπαξε το σπαθί του και με την κραυγή «Ελευθερία ή θάνατος» επετέθη ακράτητη κατά των Τούρκων. Η ανέλπιστη αυτή ενέργειά της έδρασε ως καταλύτης στο ηθικό των συμπατριωτών της, που επέπεσαν στους εχθρούς και τους έτρεψαν σε άτακτη φυγή. Το υπέροχο αυτό κατόρθωμα εξύμνησε με ποίημά του τον 17ο αιώνα ο Ιταλός ποιητής Guglielmo Dondini, ενώ και ο Κωστής Παλαμάς αφιέρωσε ένα από τα ωραιότερα ποιήματά του στην «Μαρούλα της Λήμνου».
 

​Στην ηρεμία του Μούδρου και στην ομορφιά των πετρωμάτων

Χτισμένη πάνω σε τρεις χαμηλούς λοφίσκους η ιστορική πολιτεία απολαμβάνει την ηρεμία της στον ακύμαντο ανατολικό μυχό του ευρύτατου κόλπου του Μούδρου. Του κόλπου που αποτέλεσε το ορμητήριο του Ελληνικού Στόλου στις νικηφόρες ναυμαχίες της «Έλλης», στις 3 Δεκεμβρίου 1912 και της «Λήμνου» στις 5 Ιανουαρίου 1913, που υποχρέωσαν τον τουρκικό στόλο να καταφύγει στην ασφάλεια των Στενών των Δαρδανελλίων. 
Σήμερα στον Μούδρο τίποτε δεν θυμίζει τα γεγονότα της ταραγμένης εκείνης εποχής. Το τοπίο στο λιμάνι και στον ευρύχωρο κόλπο είναι ειρηνικό. Στα γαλήνια νερά καθρεφτίζονται ψαροκάικα και βάρκες επαγγελματιών κι ερασιτεχνών. Όμορφη πολιτεία ο Μούδρος, στο εσωτερικό με τα γραφικά στενά σώζονται αρκετά παραδοσιακά πετρόχτιστα σπίτια, αξιόλογης αρχιτεκτονικής. Το παραθαλάσσιο τμήμα της πόλης, με τους ευρύχωρους δρόμους, τις ταβέρνες και τα καφέ, είναι ευχάριστο και φιλικό για αυτοκίνητα και πεζούς.
Μετά τον Μούδρο κατευθυνόμαστε προς τις νότιες παραλίες. Στη διαδρομή αντικρύζουμε, σκαρφαλωμένη σε μια λοφοπλαγιά την «Αιθάλεια», ένα μικρό πέτρινο συγκρότημα, που θα είναι για τις επόμενες μέρες το κατάλυμά μας σ΄αυτή την περιοχή. Ο δρόμος περνάει δίπλα από το «Φαναράκι», μια αμμουδερή καμπυλόγραμμη παραλία εξωτικής ομορφιάς. Μπαράκι οργανωμένο, συστάδα με πεύκα και αρμυρίκια, μερικά αντίσκηνα στημένα στη σκιά. Μικρά παιδιά τσαλαβουτούν και ξεφωνίζουν από χαρά στα ρηχά, διάφανα νερά. Μια Ελλάδα ήρεμη και απλή, έξω από τα στερεότυπα του συνωστισμένου και μαζικού τουρισμού.
Συνεχίζοντας τη διαδρομή μας φτάνουμε στο ακρωτήριο «Σαγράδα» με τον φάρο και τις παραλίες «Μικρό» και «Μεγάλο Φαναράκι». Περιδιαβαίνουμε στην βραχώδη ακτογραμμή, θαυμάζουμε το αξεπέραστο παζλ με τα πληθωρικά ηφαιστειακά πετρώματα, που κοσμούν με τα παράξενα σχήματα και τα εκθαμβωτικά χρώματά τους αυτό το τμήμα της νότιας Λήμνου. Ελάχιστος κόσμος, σμαραγδένια νερά, σχισμές και κοιλότητες χρωματιστών βράχων και ανάμεσά τους, φωκοσπηλιές. Τόπος για εξερευνητές και φυσιολάτρες, που, μερικές εκατοντάδες μέτρα πιο κάτω, καταλήγει στην πανέμορφη παραλία «Χαβούλι», με την χρυσόξανθη άμμο και τα εκπληκτικά νερά.

​Μερικά ιδιαίτερα Λημνιακά προϊόντα


Μια από τις πιο γοητευτικές περιηγήσεις στη Λήμνο είναι η γευστική περιπλάνηση στα πολύ ξεχωριστά προϊόντα του νησιού. Αρκετά απ’ αυτά είχαμε την τύχη να γνωρίσουμε και να εκτιμήσουμε στη διάρκεια της παραμονής μας. Και πρώτα απ’ όλα το Θυμαρίσιο Μέλι της Λήμνου. Το δοκιμάσαμε στις εγκαταστάσεις του Δημήτρη Παλαιολόγου, παραγωγού μελιού τρίτης γενιάς. Συνολικά 65 περίπου άτομα απασχολούνται με την μελισσοκομία στην Λήμνο, με έναν αριθμό κυψελών που φτάνουν τις 6500. Ωστόσο, οι κατά κύριο επάγγελμα μελισσοπαραγωγοί είναι μόνον 5. (1)
Σχετικά με την σύνθεση του μελιού της Λήμνου ο Δημήτρης μας αναφέρει ότι αποτελείται σε μέσο ποσοστό 50 – 60% από  γυρεόκοκκο θυμαριού, τη στιγμή που - κατά την νομοθεσία – για να θεωρηθεί ένα μέλι θυμαρίσιο, πρέπει να έχει γυρεόκοκκο τουλάχιστον σε ποσοστό 18%. Το ποσοστό εξαρτάται από τη χρονιά και μπορεί να ανέβει ή να κατέβει. Κατ΄ανώτατο όριο, ο γυρεόκοκκος θυμαριού μπορεί να φτάσει σε ποσοστό 95%.
Επόμενος σταθμός μας, μετά το μέλι, είναι κάτι τελείως διαφορετικό: ο Λημνιός Καβουρμάς. Τον ανακαλύπτουμε στις εγκαταστάσεις της οικογένειας Παλαίστρα, πάνω στον κεντρικό δρόμο, πολύ κοντά στον Κορνό. Στο νεότευκτο κατάστημά τους, που ξεκίνησε την λειτουργία του στις αρχές Ιουνίου, μας καλωσορίζουν ο Νικόλαος Παλαίστρας και ο πατέρας του, ο Λευτέρης. Που θυμάται με νοσταλγία την παιδική του ηλικία, όταν ο παππούς του ο Λευτέρης παρασκεύαζε, με βρασμένο χοιρινό από τα γουρούνια της οικογένειας, τον χειροποίητο καβουρμά του σπιτικού. Ακολουθώντας την ίδια παραδοσιακή συνταγή η σημερινή οικογένεια Παλαίστρα εξακολουθεί να παρασκευάζει τον εξαιρετικό καβουρμά. Όχι μόνον για τις ανάγκες της οικογένειας αλλά και για τους πολυάριθμους μερακλήδες των πικάντικων μεζέδων, ντόπιους και ξένους. 
Παρατηρούμε τα ράφια και τις προθήκες του μαγαζιού. Παντού λημνιακά προϊόντα: γνώριμες αλλά και άγνωστες ετικέτες κρασιών, μέλι, ταχίνι, ζυμαρικά, τα πασίγνωστα λημνιακά τυριά, ο «άφκος» Λήμνου (η ντόπια φάβα) και ό,τι άλλο ξεχωριστό παράγει η Λήμνια γη.
-Φιλοδοξία μας είναι να φιλοξενήσουμε στο πρατήριο τα πιο παραδοσιακά και ποιοτικά προϊόντα της Λήμνου, δηλώνουν πατέρας και γιος, καθώς τους αποχαιρετάμε.
Λίγο δυτικότερα του Κορνού, στην περιοχή του Κάσπακα, συναντάμε το οινοποιείο του Βιολογικού Αμπελώνα, των Σαββόγλου – Τσιβόλα. Η «Limnos Organic Wines» ιδρύθηκε το 2002 από τον Χημικό Μηχανικό – Οινολόγο Γιάννη Σαββόγλου και τον Παντελή Τσιβόλα, διοικητικό στέλεχος με μεγάλη εμπειρία στην αγορά του κρασιού. Υπερσύγχρονη η μονάδα με ιδιόκτητους αλλά και συνεργαζόμενους αμπελώνες στον Άγιο Δημήτριο, στις Σαρδές, στο Κοντοπούλι και στην Δάφνη.
Δοκιμάζουμε το «Ταξίδι στη Λήμνο» με την γνώριμη, ξεχωριστή γεύση της ποικιλίας «Μοσχάτο Αλεξανδρείας»(2), το ροζέ ημίξηρο «Ρόδον», από «Μοσχάτο Αλεξανδρείας» και «Λημνιό», το ερυθρό ημίγλυκο «Θόας» από «Cabernet Shauvignon» και «Λημνιό» και, τέλος, το «La Terra», ένα επιδόρπιο οίνου από υπερώριμα σταφύλια, 15 βαθμών. 
Νέος οινογευστικός προορισμός μας το Καρπάσι, δίπλα στην Ατσική. Εδώ, στην τοποθεσία «Λαγοπάτι», βρίσκεται ο ξερικός αμπελώνας του «Κτήματος Χατζηγεωργίου». Μας υποδέχεται η Οινολόγος Πωλίνα Χατζηγεωργίου. Νέες περιπλανήσεις της όσφρησης και της γεύσης μας περιμένουν στην εκπληκτική αίθουσα γευσιγνωσίας της μονάδας. Δοκιμάζουμε, αρχικά, το λευκό «Λαγοπάτι», από ποικιλία «Μοσχάτο Αλεξανδρείας». Η συνέχεια ανήκει στο λευκό ξηρό «Λημνία Γη» καθώς και στην «Ηφαίστου Γνώση» έναν οίνο λευκό γλυκό, 14 βαθμών, από υπερώριμο μοσχάτο. Οι εξαιρετικές γευστικές εντυπώσεις μας στο Κτήμα Χατζηγεωργίου ολοκληρώνονται με την «Λημνία Γη», έναν ερυθρό ξηρό οίνο από την παμπάλαια ποικιλία «Καλαμπάκι ή Λημνιό». (3)
Πολύ θα θέλαμε να συνεχίσουμε το συναρπαστικό γευστικό οδοιπορικό μας και στα υπόλοιπα οινοποιεία της Λήμνου. Η διάθεση δεν μας λείπει (πώς θα μπορούσε άλλωστε), μας λείπει ο χρόνος. Προσδοκούμε να συνεχίσουμε την επόμενη φορά. (4)

----------------------

(1) Η παραγωγή του θυμαρίσιου μελιού ανέρχεται περίπου στο 10% της συνολικής παραγωγής μελιού στην Ελλάδα. Το καλύτερο θυμαρίσιο μέλι προέρχεται από τα νησιά και την Κρήτη.
(2) Το «Μοσχάτο Αλεξανδρείας» ή αλλιώς «Μοσχάτο Χονδρό» (γιατί υπάρχει και «Μοσχάτο Μικρόραγο») ανήκει στην ζώνη Π.Ο.Π. Λήμνου. Η ποικιλία αυτή (που λέγεται και «Εγγλέζικο») καταλαμβάνει την μεγαλύτερη έκταση του λημνιού αμπελώνα και ήρθε στη Λήμνο στις αρχές του 20ου αιώνα από αιγυπτιώτες λημνιούς.
(3) Το «Καλαμπάκι», είναι το ερυθρό σταφύλι της Λήμνου, παμπάλαια ποικιλία, γνωστή στην υπόλοιπη Ελλάδα με την ονομασία «Λημνιό».
(4) Το πρώτο οργανωμένο οινοποιείο που λειτούργησε στη Λήμνο, το 1958, ήταν της Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών (Ε.Α.Σ.) Τα πρώτα ιδιωτικά οινοποιεία εμφανίζονται στα μέσα της  δεκαετίας του 1990: Κτήμα Χατζηγεωργίου, Σαββόγλου – Τσιβόλα, Εμ. Γκαράλη, Ν. Κουκουλίθρα, Ι. Κρεμμύδα, Α. Τζάνερου, Δ. Μαγιά και Π. Βαστάρδου – Χωνά.

​Επίλογος



Καθώς γράφω τις τελευταίες μου γραμμές κρατώ στα χέρια μου τον χάρτη της Λήμνου. Για μια ακόμη φορά παρατηρώ τις απίθανες λεπτομέρειες της ακτογραμμής, το πολύπλοκο χωμάτινο δίκτυο, που σαν ιστός αράχνης εξαπλώνεται σ΄όλη την έκταση του νησιού, τα αναρίθμητα ξωκκλήσια και τους δεκάδες οικισμούς, τις αρχαιολογικές και εδαφολογικές ιδιαιτερότητες του νησιού. Και κάπου εκεί αρχίζω να φοβάμαι, πως μ΄όλες τις πολύωρες περιπλανήσεις, υπάρχουν πολλά ακόμα, σημαντικά και ενδιαφέροντα, που δεν πρόλαβα να γνωρίσω από την Λήμνο.
Προσδοκώ σύντομα ν’ αξιωθώ να επιστρέψω. Όχι μόνον για νέες ανακαλύψεις. Αλλά και για επαναφορά στη μνήμη των ευχάριστων στιγμών, που ζήσαμε με τόσους ωραίους ανθρώπους που συναντήσαμε στη Λήμνο.

Ευχαριστίες

Ευχαριστίες 

Για την ευγενική τους φιλοξενία, ευχαριστούμε θερμά τα υπέροχα καταλύματα «ΒΙΛΛΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ» και «ΑΙΘΑΛΕΙΑ».
Για την πρόθυμη παραχώρηση εξαιρετικών αυτοκινήτων, τις εταιρείες «PETRIDES RENT A CAR» και «HOLIDAY CAR RENTAL». Τους καλούς φίλους Χρήστο Καζόλη και Σωτήρη Χασάπη. Τον Δημήτρη και Αντώνη Παλαιολόγου. Τον Χρήστο Κακαρνιά στην «Παλιά Μητρόπολη». Τέλος, τους πολυάριθμους Λημνιούς φίλους μας, για όλα όσα έκαναν για μας.

ΠΗΓΕΣ
-Μάρκος Τρανός, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Γεωλογικά στοιχεία για την Νήσο Λήμνο και την Τάφρο του Β. Αιγαίου.
-Νίκος Σηφουνάκης, «ΟΙ ΜΑΝΔΡΕΣ ΣΤΗ ΛΗΜΝΟ».
-«ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΑΝΟΡΑΜΑ», τεύχος 12-13.
ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

T59 / Δραστηριότητες / ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ /

Αegean Regatta 2007

Αegean Regatta 2007
Ένας ιστιοπλοϊκός αγώνας με μεγάλη συμμετοχή των εραστών του ανέμου, της περιπέτειας και της θάλασσας, που συνδυάζει τέχνη, οργάνωση, αντοχή και πολλά απρόοπτα.
T64 / Περιήγηση / ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ /

Θηρασιά

Θηρασιά
Από την κοσμοπολίτικη Σαντορίνη την χωρίζει ένας δίαυλος που δεν ξεπερνάει το ένα μίλι. Αν και βρίσκεται όμως τόσο κοντά στον παγκόσμιο τουρισμό.  η Θηρασιά μοιάζει μ΄έναν κόσμο, που εδώ και πολλές δεκαετίες δεν μετακινήθηκε στο χρόνο.
 
T71 / Παράδοση / ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ /

Ψαρά

Ψαρά
Τόπος ιστορικός και πολύπαθος, με αρχαιολογικά ευρήματα από τα βάθη των αιώνων, τα μικρά Ψαρά καταμεσίς του Αιγαίου είναι συνώνυμα με πράξεις αυτοθυσίας αλλά και με στιγμές χαλάρωσης και απόλυτης γαλήνης.
T77 / Περιήγηση / ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ /

Κύθηρα

Κύθηρα
Εκεί όπου κατά τον μύθο γεννήθηκε η Αφροδίτη, στο θρυλικό νησί των Κυθήρων, ανακαλύπτουμε υπέροχες παραλίες, μνημεία μεσαιωνικά και βυζαντινά κι ένα φυσικό περιβάλλον με λιμνούλες και καταρράκτες απίστευτης ομορφιάς.
T77 / Δραστηριότητες / ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ /

Σαμοθράκη. Μια βόλτα στο Φεγγάρι

Σαμοθράκη. Μια βόλτα στο Φεγγάρι
Είναι φημισμένη η Σαμοθράκη για το μυθικό βουνό Σάος, που έχει την υψηλότερη κορυφή του Αιγαίου, το Φεγγάρι. Εκεί οδηγούμε τα βήματά μας, μαγνητισμένοι από τη γοητεία του Αυγουστιάτικου, ολόγιωμου φεγγαριού.