120

Καλοκαίρι 2019

σελ.114-129

Tα μέταλλα και εμείς

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Οι ορυκτές πρώτες ύλες είναι πολύ σημαντικές για τα προϊόντα προηγμένης τεχνολογίας και για τα καταναλωτικά προϊόντα καθημερινής χρήσης. Είναι καιρός να κατανοήσει η κοινωνία τα φλέγοντα ζητήματα των μετάλλων σύγχρονης τεχνολογίας, της Ευρωπαϊκής πολιτικής στην πρόσβαση σε πρώτες ύλες και της προέλευσης πρώτων υλών σε χώρες όπου καταπατούνται τα ανθρώπινα δικαιώματα. Όσο χρησιμοποιούμε προϊόντα υψηλής τεχνολογίας και μιλάμε για ανάπτυξη και «Πράσινη Ενέργεια», η χρήση ορυκτών πόρων είναι απαραίτητη. Και όσο το κινητό μας έχει ένα μικρό κομμάτι από την γη του Κονγκό θα πρέπει να αισθανόμαστε ενοχές, και θα πρέπει να μάθουμε να συμμετέχουμε και εμείς στην διαδικασία εξόρυξης σπανίων και χρήσιμων μετάλλων.

Κείμενο: Βασίλης Μέλφος

ΠΛΗΡΕΣ ΑΡΘΡΟ

Ιστορική εξέλιξη


Φωτ. Αρχείο: Άννα Καλαϊτζη

Τα ορυκτά, τα πετρώματα, καθώς και τα μέταλλα, αποτέλεσαν και αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του ευρύτερου φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος και πολλές φορές, εκτός από το επιστημονικό ενδιαφέρον που παρουσιάζουν, έχουν συνδεθεί με σημαντικές πτυχές της εξελικτικής ιστορίας του ανθρώπου. Ο πολιτισμός και η τεχνολογική εξέλιξη που έκαναν τον άνθρωπο να ξεχωρίσει από τα υπόλοιπα όντα του πλανήτη, στηρίχθηκε στην εκμετάλλευση και αξιοποίηση των ορυκτών πόρων. Η σχέση του ανθρώπου με τον ορυκτό πλούτο πέρασε πολλά στάδια από τη στιγμή που αυτός επεξεργάστηκε την πέτρα για την κατασκευή των πρώτων εργαλείων πριν από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, μέχρι την αναζήτηση σπανίων μετάλλων που χρησιμοποιούνται σήμερα στην προηγμένη τεχνολογία.
Τα ορυκτά, τα πετρώματα και τα μεταλλεύματα αποτέλεσαν από τα πρώτα βήματα του ανθρώπου την απαραίτητη και αναντικατάστατη πρώτη ύλη για την κατασκευή των εργαλείων για την επιβίωση και την επικράτησή του στον πλανήτη. Δεν είναι τυχαίο ότι η περίοδος της αυγής του ανθρώπινου πολιτισμού ονομάστηκε Λίθινη Εποχή, μία εποχή που διήρκεσε σχεδόν 3 εκατομμύρια χρόνια, μέχρι το 3.000 π.Χ. περίπου. Αρχικά στην Παλαιολιθική περίοδο ο άνθρωπος χρησιμοποιούσε τις πέτρες για εργαλεία και όπλα στη φυσική τους μορφή, με μικρή κατεργασία, ανάλογα με το σχήμα και τη σκληρότητά τους. Τα πρώτα εργαλεία από πέτρα χρονολογούνται περίπου πριν από 2.500.000 χρόνια.
Αργότερα, κατά τη Νεολιθική περίοδο, με το σχηματισμό των πρώτων αγροτικών κοινωνιών, πριν από 8.500-10.000 χρόνια περίπου, ο προϊστορικός άνθρωπος άρχισε να χρησιμοποιεί πιο συστηματικά τον ορυκτό πλούτο, να επεξεργάζεται τα ορυκτά, τα πετρώματα και τα μέταλλα και να εκμεταλλεύεται τις διάφορες ιδιότητές τους. Ένα από τα πιο σημαντικά πετρώματα που χρησιμοποιήθηκαν κατά τα προϊστορικά χρόνια ήταν ο οψιδιανός (ή οψιανός). Πρόκειται για ένα ηφαιστειακό πέτρωμα με υψηλή περιεκτικότητα σε SiO2 και αποτελείται σχεδόν εξολοκλήρου από ηφαιστειακή ύαλο. Είναι ένα σκληρό πέτρωμα και οι πηγές του στην ανατολική Μεσόγειο είναι λιγοστές και εντοπίζονται σε μερικά νησιά του Αιγαίου, όπως είναι η Μήλος, η Αντίπαρος, η Νίσυρος και το Γυαλί, καθώς επίσης στα Καρπάθια όρη, στα νησιά Λίπαρι της Σικελίας και στο Ciftlik της Τουρκίας. Ο οψιδιανός της Μήλου χρησιμοποιήθηκε ευρέως από τους κατοίκους του Αιγαίου και κατά την προϊστορική περίοδο για την κατασκευή εργαλείων και όπλων (αιχμές βελών) εξαιτίας της σκληρότητάς του. Έχει βρεθεί σε μεγάλο αριθμό θέσεων της Ανώτερης Παλαιολιθικής, σε οικισμούς της Νεολιθικής και της εποχής του Χαλκού, επιβεβαιώνοντας τις εμπορικές σχέσεις των κατοίκων της Μήλου με την ηπειρωτική Ελλάδα. Η εύρεση εργαλείων οψιδιανού από τη Μήλο σε στρώματα κατοίκησης της Μεσολιθικής στο σπήλαιο Φράγχθι Ερμιονίδας, πιστοποιεί τη ναυσιπλοΐα στο Αιγαίο ήδη από την 9η χιλιετία π.Χ.
Με την ανάπτυξη της μεταλλουργίας και την ευρεία χρήση ιδιαίτερα του χαλκού, ενός μετάλλου που είναι άφθονο στη φύση και κατάλληλο για την κατασκευή ανθεκτικών εργαλείων και όπλων, σηματοδοτείται, στο 3.000 π.Χ. περίπου, το τέλος της Νεολιθικής Εποχής και η αρχή της Εποχής του Χαλκού. Παράλληλα με την ανακάλυψη και τη χρήση των μετάλλων, ο προϊστορικός άνθρωπος σημείωσε μεγάλη πρόοδο και προς την κατεύθυνση της μεταλλουργίας, με την κατασκευή κραμάτων, όπως του μπρούτζου ή κρατερώματος, ενός κράματος χαλκού-κασσίτερου. Εκείνη την εποχή, μεγάλης σημασίας ήταν τα κοιτάσματα χαλκού της Κύπρου.


Φωτ. Αρχείο: Ελληνικός Χρυσός

Περίπου στο 1.300 π.Χ. συντελείται μία τεχνολογική επανάσταση με την ευρεία χρήση του χάλυβα. Ο χάλυβας, δηλαδή το ατσάλι, είναι μία ένωση σιδήρου με άνθρακα που στους κοινούς χάλυβες φτάνει μέχρι 1 %. Η κατασκευή του χάλυβα απαιτούσε μία μεταλλουργική επεξεργασία για να βελτιωθούν οι φυσικές ιδιότητές του και κυρίως η σκληρότητά του. Αυτό γινόταν με θερμική κατεργασία που η σημαντικότερη ήταν η «βαφή». Με την κατεργασία αυτή που χρησιμοποιείται ευρέως ακόμη και σήμερα, 3.000 χρόνια μετά, γινόταν θέρμανση του κράματος σε υψηλή θερμοκρασία, χαμηλότερη από το σημείο τήξης του, και στη συνέχεια απότομη ψύξη μέσα σε νερό ή λάδι. Η βαφή ήταν γνωστή από τους γεωμετρικούς ακόμη χρόνους κατά την αρχαιότητα. Ο Όμηρος που έζησε τον 8ο αιώνα π.Χ., εποχή κατά την οποία αναπτύσσεται η μεταλλουργία του σιδήρου, είχε επηρεαστεί τόσο βαθιά ώστε να τον αναφέρει συχνά στα έπη του. Χαρακτηριστική είναι η περιγραφή της τύφλωσης του Κύκλωπα από τον Οδυσσέα, που ο Όμηρος την παρομοιάζει με τη διαδικασία της βαφής του χάλυβα: «Πως όταν στο κρύο νερό χώνει μπαλτά ή σκεπάρνι για να τα βάψει ο σιδεράς κι' αχούν και τσιτσιρίζουν, γιατί η περισσά δύναμη αυτή είναι του σιδήρου, έτσι έτριζε το μάτι του κι' αυτού στον πάλο γύρω» (Οδύσσεια, Ι, 391-394).
Από την περίοδο αυτή και μετά η πρόοδος στην κατεργασία των μετάλλων είναι συνεχής και η χρήση τους για την κάλυψη των αναγκών του ανθρώπου είναι παράλληλη με την εξέλιξη της τεχνολογίας και του πολιτισμού.
Η κλασική περίοδος των αρχαίων Ελλήνων και η δύναμη των Αθηναίων συνδέεται με την ευρεία παραγωγή του αργύρου με την τεχνική της κυπέλλωσης από μεταλλεύματα γαληνίτη όπως αυτά στο Λαύριο, στη Θάσο, στην Παλαιά Καβάλα, στο Παγγαίο και αλλού. Ο Φίλιππος Β’ δημιούργησε ένα παντοδύναμο Μακεδονικό κράτος με τον χρυσό και τον άργυρο από τα μεγάλα κοιτάσματα της Μακεδονίας και της Θράκης (Γαλλικός ποταμός, Θάσος, Παλαιά Καβάλα, Παγγαίο κ.ά.), αλλά και των νότιων Βαλκανίων. Στα μέταλλα αυτά και στα νομίσματα που έκοψε ο Φίλιππος Β’ οφείλεται η παντοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου και η επιτυχής εκστρατεία εναντίον των Περσών. Τέλος οι Ρωμαίοι ήταν αυτοί που άρχισαν να παράγουν ορείχαλκο (κράμα χαλκού-ψευδαργύρου) για την κοπή νομισμάτων, αλλά καθαρό ψευδάργυρο παρήγαγαν πρώτοι οι Ινδοί κατά την περίοδο του Μεσαίωνα.
Η μεταλλουργία ως επιστήμη καθιερώθηκε μετά την Αναγέννηση. Τότε άρχισε να εξαπλώνεται και η παραγωγή χυτοσιδήρου με την υψικάμινο. Με την πρόοδο της ανόργανης υδατικής χημείας, προς τα τέλη του 19ου αι., εμφανίστηκαν και οι υδρομεταλλουργικές μέθοδοι παραγωγής μετάλλων. Η κατεργασία μεταλλευμάτων χρυσού με κυανιούχα διαλύματα για την εξαγωγή του πολύτιμου μετάλλου άρχισε το 1887. Την ίδια χρονιά, ο αυστριακός Karl Bayer ανακάλυψε την ομώνυμη μέθοδο για την εκχύλιση βωξίτη σε διαλύματα καυστικού νατρίου (NaOH).


Φωτ. Αρχείο: Βασίλης Μέλφος

Τα μέταλλα στα προϊόντα υψηλής τεχνολογίας



Είναι πλέον αποδεκτό ότι ζούμε σε έναν κόσμο ορυκτών. Όλα σχεδόν τα προϊόντα που παράγουμε και χρησιμοποιούμε αποτελούνται από μέταλλα και βιομηχανικά ορυκτά. Οι ορυκτές πρώτες ύλες είναι πολύ σημαντικές, τόσο για τα προϊόντα προηγμένης τεχνολογίας, όσο και για τα καταναλωτικά προϊόντα καθημερινής χρήσης. Κινητά τηλέφωνα, φωτοβολταϊκά συστήματα, μπαταρίες λιθίου, καλώδια οπτικών ινών, συνθετικά καύσιμα, ρομποτικά συστήματα αποτελούν ελάχιστα παραδείγματα των σύγχρονων εφαρμογών των μετάλλων.
Κάθε ευρωπαίος πολίτης στην διάρκεια της ζωής του χρησιμοποιεί κατά μέσο όρο: 460 τόνους αδρανή υλικά, 39 τόνους ατσάλι και 1 τόνο χαλκό. Το κινητό μας τηλέφωνο αποτελεί σήμερα σχεδόν ένα αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητάς μας. Με αυτό επικοινωνούμε, ενημερωνόμαστε, διασκεδάζουμε. Κάνουμε σχεδόν τα πάντα. Οι ανάγκες μας συνεχώς αυξάνονται και η συσκευή του κινητού τηλεφώνου τις ικανοποιεί. Όμως, πόσα μέταλλα και πόσα ορυκτά καταναλώνει αυτή η μικρή σε μέγεθος αλλά πολύ σπουδαία συσκευή; Οι εταιρίες θα έπρεπε να ενημερώνουν τους καταναλωτές για αυτήν την εξαιρετικά σημαντική πληροφορία.
Σε κάθε συσκευή κινητού που κυκλοφορεί υπάρχει χαλκός στα κυκλώματα, στα καλώδια και στην μπαταρία, σίδηρος στο πλαίσιο, στον φορτιστή και στην μπαταρία, αλουμίνιο στο κάλυμμα, στο πλαίσιο, στην μπαταρία και στο κύκλωμα, άργυρος (ασήμι) στο κύκλωμα και στο πληκτρολόγιο, λίθιο, νικέλιο και κοβάλτιο στην μπαταρία, λευκόχρυσος (πλατίνα), παλλάδιο, ρουθήνιο, κασσίτερος, μόλυβδος, ψευδάργυρος, βολφράμιο, βάριο, στρόντιο, ταντάλιο, ζιρκόνιο και ύττριο στο κύκλωμα, χρυσός στο ηλεκτρονικό σύστημα, στις επαφές, στις συνδέσεις και στο κύκλωμα, γάλλιο στα LEDs, ίνδιο στην οθόνη, αντιμόνιο στο πλαίσιο, βηρύλλιο στις συνδέσεις, χρώμιο και τιτάνιο στο πλαίσιο. Άρα δεν είναι και λίγα τα μέταλλα που τα προμηθευόμαστε από τη Γη για να κατασκευάσουμε τα κινητά μας.
Ο χαλκός είναι ένα μέταλλο απαραίτητο στην καθημερινή μας ζωή. Έτσι ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής περιέχει 1,5 κιλό χαλκού, ένα αυτοκίνητο 25‐50 κιλά, ένα τυπικό διαμέρισμα περίπου 100 κιλά και μια ανεμογεννήτρια 5 τόνους. Ο χαλκός είναι από τους καλύτερους αγωγούς του ηλεκτρισμού και της θερμότητα και για τον λόγο αυτό χρησιμοποιείται στα ηλεκτρικά αυτοκίνητα, στην κατασκευή καλωδίων για την μεταφορά του ηλεκτρικού ρεύματος, σε υδραυλικές εγκαταστάσεις (δίκτυα ύδρευσης, εγκαταστάσεις φυσικού αερίου και συστήματα θέρμανσης), στις εγκαταστάσεις των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, στην κατασκευή νομισμάτων, στις τηλεπικοινωνίες.



Άλλα στοιχεία που η χρήση τους έχει αυξηθεί με γεωμετρική πρόοδο τα τελευταία χρόνια είναι οι Σπάνιες Γαίες (Rare Earth Elements). Πρόκειται για μία ομάδα 17 στοιχείων με την γενική ονομασία Λανθανίδες, που εξαιτίας της βιομηχανικής τους μοναδικότητας σε εφαρμογές και χρήσεις προϊόντων υψηλής τεχνολογίας (λέιζερ, κινητά τηλέφωνα, οθόνες υγρών κρυστάλλων κ.ά.) και στις λεγόμενες «πράσινες» τεχνολογίες (στις μπαταρίες των υβριδικών αυτοκινήτων, στα φωτοβολταϊκά, στους λαμπτήρες χαμηλής κατανάλωσης, στις τουρμπίνες των ανεμογεννητριών) η ζήτησή αυξάνεται συνεχώς. Για παράδειγμα, κάθε ηλεκτροκίνητο αυτοκίνητο περιέχει περίπου 27 κιλά σπάνιων γαιών και μία ανεμογεννήτρια περιέχει από 300 κιλά έως 1 τόνο. Στον τομέα της ιατρικής, ο μαγνήτης ενός μαγνητικού τομογράφου αποτελείται από μεγάλη ποσότητα σπανίων γαιών. Οι σημαντικότερες Σπάνιες Γαίες είναι το δημήτριο και το νεοδύμιο. Η οθόνη μίας τηλεόρασης περιέχει περίπου 10 γραμμάρια νεοδύμιο, κάθε φορητός υπολογιστής περίπου 10 γραμμάρια και ένα κινητό τηλέφωνο 0,1 γραμμάριο. Αν υπολογίσουμε ότι κυκλοφορούν τουλάχιστον 7,3 δισεκατομμύρια συσκευές κινητών τηλεφώνων σε όλο τον κόσμο, αυτό σημαίνει 730 τόνους νεοδυμίου τον χρόνο!
Άλλο στοιχείο που αφορά και την Ελλάδα είναι το ρήνιο (Re). Είναι από τα σπανιότερα μέταλλα, έχει την 3η ψηλότερη θερμοκρασία τήξης (3186 °C) και το ψηλότερο σημείο βρασμού (5596 °C) από όλα τα χημικά στοιχεία. Το ρήνιο δεν υπάρχει ελεύθερο στη φύση. Εμφανίζεται σε ίχνη μέσα στον μολυβδαινίτη που αποτελεί και τη μεγαλύτερη εμπορική του πηγή, και σπανίως με την μορφή δύο ορυκτών, του ρηνιίτη και του ταρκιανίτη. Η Χιλή, οι Η.Π.Α. και χώρες της Κεντρικής Ασίας (Καζακστάν, Ουζμπεκιστάν) προμηθεύουν τις μεγαλύτερες ποσότητες ρηνίου παγκοσμίως. Δύο είναι οι βασικές χρήσεις του μετάλλου αυτού: α) στην παραγωγή κραμάτων με σκοπό την αύξηση της αντοχής τους (υπερκράματα) στις υψηλές θερμοκρασίες και β) ως καταλύτης στη βιομηχανία πετρελαίου για την παραγωγή βελτιωμένων υγρών καυσίμων μαζί με την πλατίνα (λευκόχρυσος). Επίσης ενώσεις του ρηνίου χρησιμοποιούνται στην ιατρική, αλλά και στην κατασκευή ευαίσθητων οργάνων τα οποία θα πρέπει να αντέχουν σε απότομες και μεγάλες αλλαγές θερμοκρασίας. Εξαιτίας της χαμηλής διαθεσιμότητάς του σε σχέση με τη ζήτηση, το ρήνιο είναι ένα από τα πιο ακριβά βιομηχανικά μέταλλα. Στην Βόρεια Ελλάδα υπάρχουν τέσσερεις μεταλλοφορίες πορφυριτικού τύπου στις οποίες οι μολυβδαινίτες περιέχουν τις υψηλότερες περιεκτικότητες ρηνίου στον κόσμο έως 4,7%. Οι μεταλλοφορίες αυτές βρίσκονται στην Παγώνη Ράχη Κίρκης (Ν. Έβρου) καθώς και στην Μαρώνεια, στις Σάπες και στην Μελίταινα (Ν. Ροδόπης) και οι δύο από αυτές, στις Σάπες και στην Κίρκη, περιέχουν και το εξαιρετικά σπάνιο ορυκτό ρηνιίτη.
Ο κατάλογος όμως με τα σπάνια στοιχεία και τις αμέτρητες χρήσεις τους δεν έχει τελειωμό και καθημερινά έχουμε προσθήκες νέων μετάλλων στην χρήση των προϊόντων σύγχρονη τεχνολογίας.

Η ευρωπαϊκή πολιτική για τις ορυκτές πρώτες ύλες και τα κρίσιμα μέταλλα


Φωτ. Αρχείο: Ελληνικός Χρυσός

Ο Ευρωπαίος πολίτης κάθε χρόνο χρειάζεται 16 τόνους ορυκτών, με το 70% από αυτά να εισάγεται από τρίτες χώρες. Ενώ λοιπόν η Ευρώπη καταναλώνει το 30% της παγκόσμιας παραγωγής μεταλλικών ορυκτών παράγει μόνο το 3%, όταν οι εκτιμήσεις για τα επόμενα 10 χρόνια καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η ζήτηση τείνει διαρκώς αυξανόμενη. Οι διαρκώς αυξανόμενες ανάγκες απαιτούν τον εντοπισμό και αξιοποίηση νέων κοιτασματολογικών αποθεμάτων συχνά σε νέες περιοχές και σε διαφορετικά γεωλογικά περιβάλλοντα.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές πρώτων υλών στρατηγικής σημασίας οι οποίες επηρεάζονται όλο και περισσότερο από τις στρεβλώσεις του διεθνούς εμπορίου. Στην περίπτωση των μετάλλων υψηλής τεχνολογίας μπορεί να θεωρηθεί ότι η εξάρτηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία λόγω της οικονομικής αξίας τους και των υψηλών κινδύνων ως προς τον εφοδιασμό. Έτσι η ευρωπαϊκή βιομηχανία χρειάζεται επαρκή πρόσβαση σε πρώτες ύλες, τόσο από την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και εκτός αυτής.
Το Νοέμβριο 2008 με τη σύμφωνη γνώμη του Αντιπροέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής G. Veurheugen, υιοθετήθηκε και δημοσιοποιήθηκε η νέα ευρωπαϊκή πολιτική με τίτλο: Η Πρωτοβουλία για τις Πρώτες Ύλες με στόχο την κάλυψη των κρίσιμων αναγκών μας για ανάπτυξη και απασχόληση στην Ευρώπη. Πρόκειται για μια ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Communication 2008/699) προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και αναφέρεται στην ανάγκη ύπαρξης μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής πολιτικής στην Ευρωπαϊκή Ένωση για τη διασφάλιση της πρόσβασης σε ορυκτές πρώτες ύλες, με στόχο να ενισχυθεί η ανταγωνιστικότητά της και να επιτευχθεί η εταιρική σχέση της Λισαβόνας για την ανάπτυξη και την απασχόληση.
Η νέα αυτή ευρωπαϊκή στρατηγική, αναγνωρίζοντας τη σημασία της σταθερής και ανεμπόδιστης διάθεσης μη ενεργειακών ορυκτών πρώτων υλών στην Ευρώπη για τη βιωσιμότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας και την ποιότητα ζωής των πολιτών της, αναθεωρεί τις πολιτικές των προηγούμενων ετών που οδήγησαν σε ύφεση την εξορυκτική βιομηχανία, προτείνει μέτρα διασφάλισης για πρόσβαση στους αναγκαίους φυσικούς πόρους και δίνει μεγάλη έμφαση στην αποθεματική και παραγωγική αυτάρκεια, τόσο με την εκμετάλλευση πρωτογενών ευρωπαϊκών πηγών ορυκτών πρώτων υλών με όρους αειφορίας, όσο και στην αξιοποίηση δευτερογενών πηγών, όπως είναι τα απορρίμματα δίνοντας έμφαση στην ανακύκλωση.
Ένας από τους απρόβλεπτους παράγοντες είναι η Κίνα, όπου εξορύσσονται τα τελευταία χρόνια τα περισσότερα και σημαντικότερα σπάνια μέταλλα που είναι αναγκαία στην παγκόσμια βιομηχανία. Είναι μία χώρα που παράγει αντιμόνιο, βηρύλλιο, γραφίτη, γάλλιο, γερμάνιο, ίνδιο, μαγνήσιο, βολφράμιο και Σπάνιες Γαίες και που το μεγαλύτερο μέρος το εξάγει στον δυτικό κόσμο. Ιδιαίτερα με τις Σπάνιες Γαίες της Κίνας τροφοδοτείται σχεδόν όλος ο κόσμος. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα το 2010 η κινέζικη κυβέρνηση να μειώσει δραστικά την εξόρυξη και κυρίως τις εξαγωγές των Σπανίων Γαιών με αποτέλεσμα να προκληθεί αναταραχή σε παγκόσμιο επίπεδο που οδήγησε την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις ΗΠΑ να αναθέσουν σε εμπειρογνώμονες να ελέγξουν τους κινδύνους στην μελλοντική διαθεσιμότητα για διάφορα σπάνια μέταλλα που χρησιμοποιούνται στην βιομηχανία
Έτσι σύμφωνα με την έκθεση της ομάδας εμπειρογνωμόνων υπό την αιγίδα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που δημοσιεύθηκε στις 17 Ιουνίου 2010 και από τότε επαναξιολογείται συνεχώς, η διαθεσιμότητα σε κάποιες πρώτες ύλες μειώνεται συνεχώς. Με βάση αυτόν τον πρώτο απολογισμό καταρτίστηκε ένας κατάλογος με πρώτες ύλες οι οποίες κρίθηκαν «κρίσιμες» για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ως κρίσιμης σημασίας πρώτες ύλες θεωρούνται εκείνες οι οποίες εμφανίζουν ιδιαίτερα υψηλό κίνδυνο ανεπαρκούς προσφοράς κατά τα επόμενα 30 έτη και οι οποίες είναι ιδιαίτερα σημαντικές για την αλυσίδα της προστιθέμενης αξίας. Ο κατάλογος αυτός περιλαμβάνει τα εξής μέταλλα: αντιμόνιο, βηρύλλιο, κοβάλτιο, χρώμιο, φθόριο, φώσφορο, γάλλιο, γερμάνιο, ίνδιο, σκάνδιο, γραφίτη, πυρίτιο, μαγνήσιο, νιόβιο, ταντάλιο, βολφράμιο, τα μέταλλα της ομάδας του λευκόχρυσου (πλατίνα, παλλάδιο, όσμιο, ιρίδιο, ρουθήνιο, ρόδιο) και τις Σπάνιες Γαίες ή λανθανίδες (REE).
Οι προβλέψεις δείχνουν ότι η ζήτηση ορισμένων κρίσιμων πρώτων υλών μπορεί να υπερτριπλασιαστεί μέχρι το 2030 σε σχέση με τα επίπεδα του 2006. Η συνεχής αύξηση της ζήτησης οφείλεται στην ανάπτυξη των αναδυόμενων οικονομιών (Κίνα, Ινδία) και των νέων τεχνολογιών. Ο κίνδυνος προσφοράς σχετίζεται με τη συγκέντρωση της παραγωγής αυτών των μετάλλων σε ελάχιστες χώρες, καθώς και με τη χαμηλή πολιτικο-οικονομική σταθερότητα ορισμένων από αυτές τις χώρες. Σε πολλές περιπτώσεις ο κίνδυνος αυτός αυξάνεται λόγω της χαμηλής υποκαταστασιμότητας και των χαμηλών ποσοστών ανακύκλωσης.

Βία, αίμα και κινητά τηλέφωνα

Έτσι οι διαρκώς αυξανόμενες ανάγκες απαιτούν τον εντοπισμό και αξιοποίηση νέων κοιτασματολογικών αποθεμάτων συχνά σε νέες περιοχές. Όμως το σημαντικότερο μέρος των κοιτασμάτων σπανίων μετάλλων βρίσκεται στον Τρίτο Κόσμο (νότια Αμερική, Αφρική, Ασία), όπου εξορύσσονται ορυκτά κάτω από απάνθρωπες συνθήκες με ένοπλες συγκρούσεις, παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τεράστιες περιβαλλοντικές επιπτώσεις (π.χ. Κονγκό, Κίνα, Ινδία). Έτσι προστέθηκε μία επιπλέον παράμετρος που επηρεάζει την ασφαλή τροφοδοσία της παγκόσμιας βιομηχανίας με ορυκτές πρώτες ύλες, τα Conflict Minerals, δηλαδή τα ορυκτά που εξορύσσονται σε χώρες με εμπόλεμες συγκρούσεις λόγω του ελέγχου των ορυκτών πρώτων υλών.
Η λέξη coltan σχετίζεται πλέον με τα Conflic Minerals. Πρόκειται για ένα θαμπό μαύρο μετάλλευμα που περιέχει δύο μέταλλα: το κολόμβιο (ή νιόβιο) και το ταντάλιο. Το ταντάλιο χρησιμοποιείται στην παρασκευή πυκνωτών τανταλίου, που εφαρμόζονται σε ηλεκτρονικά προϊόντα υψηλής τεχνολογίας, όπως κινητά τηλέφωνα, υπολογιστές κ.ά. Εκτός από τον χρυσό, τον κασσίτερο και τα διαμάντια, το Κονγκό «ευλογήθηκε» με την… κατάρα του coltan, η εξόρυξη του οποίου έγινε η αιτία της συντήρησης του εμφυλίου πολέμου που ξέσπασε στη χώρα 20 χρόνια πριν και έχει οδηγήσει στο θάνατο κοντά στα 6 εκατομμύρια ανθρώπους (η πιο αιματηρή σύγκρουση μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο).
Όταν το 2000 κυκλοφόρησε στην αγορά το Sony Playstation 2, για την παραγωγή του απαιτήθηκε τεράστια αύξηση στην παραγωγής τανταλίου, κάτι που οδήγησε στην αύξηση της τιμής του περίπου έξι φορές, και που είχε ως αποτέλεσμα την εντατικοποίηση της εξόρυξής του στο Κονγκό. Με βάση όλα τα παραπάνω οι κατασκευαστές προϊόντων προηγμένης τεχνολογίας είναι πλέον υποχρεωμένοι να γνωστοποιούν τη χρήση αυτών των ορυκτών και έχει τεθεί περιορισμός στην προέλευσή τους από χώρες όπως το Κογκό.
Πριν από λίγα χρόνια, το Κογκό σύναψε εμπορική συμφωνία ύψους 10 δισ. δολαρίων με το Πεκίνο, βάσει της οποίας η Κίνα εξασφαλίζει τα δικαιώματα εκμετάλλευσης μιας τεράστιας και πλούσιας σε Coltan έκτασης της χώρας, με αντάλλαγμα τη διεκπεραίωση από επιχειρηματικούς εκπροσώπους του Μέσου Βασιλείου έργων υποδομής στο έδαφος της αφρικανικής χώρας.

​Επίλογος

Άρα όσο χρησιμοποιούμε τα προϊόντα υψηλής τεχνολογίας και όσο μιλάμε για ανάπτυξη, η χρήση ορυκτών πόρων είναι ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΗ. Και όσο το κινητό μας έχει ένα μικρό κομμάτι από το Κονγκό θα πρέπει να αισθανόμαστε ενοχές. Και θα πρέπει να μάθουμε να συμμετέχουμε και εμείς στην διαδικασία εξόρυξης σπανίων και χρήσιμων μετάλλων. Η αναπτυξιακή μας πολιτική στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να αποσκοπεί στην βελτίωση των κοινωνικών και περιβαλλοντικών προτύπων στις αναπτυσσόμενες χώρες που από το υπέδαφός τους εξορύσσονται τα σπάνια μέταλλα. Με αυτή την πολιτική θα γίνει ένα σημαντικό βήμα στην βελτίωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και στην καταπολέμηση της παιδική εργασίας, ιδίως στον αναπτυσσόμενο τομέα των βιοτεχνικών και μικρής κλίμακας εξορυκτικών δραστηριοτήτων οι οποίες εξασφαλίζουν τα προς το ζην σε 100 εκατομμύρια ανθρώπους περίπου.
 

 

​Πηγές


Ελληνικό Ινστιτούτο Ανάπτυξης Χαλκού, http://www.copperalliance.eu/gr
Melfos V., Voudouris P.C. (2012). Geological, Mineralogical and Geochemical Aspects for Critical and Rare Metals in Greece. Minerals, 2, 300-317.
Μέλφος Β. (2019). Παραδόσεις μαθημάτων Οικονομικής Κοιτασματολογίας και Γενικής Κοιτασματολογίας.
Voudouris P., Melfos V., Spry P.G., Bindi L., Moritz R., Ortelli M. Kartal T. (2013). Extremely Re-Rich Molybdenite from Porphyry Cu-Mo-Au Prospects in Northeastern Greece: Mode of occurrence, causes of enrichment, and implications for gold exploration. Minerals, 3, 165-191.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

T61 / Φυσικό περιβάλλον /

Άνω Πωγώνι Ιωαννίνων

Άνω Πωγώνι Ιωαννίνων
Βόρεια των Ιωαννίνων, στα όρια Ελλάδας και Αλβανίας, βρίσκεται το Πωγώνι, τόπος ιστορικός, με παμπάλαια μνημεία ορθοδοξίας, υπέροχο φυσικό περιβάλλον και πετρόχτιστα χωριά.
 
T67 / Περιήγηση /

Έδεσσα

Έδεσσα
Τόπος πανέμορφος η Έδεσσα, με γοητευτικές παραδοσιακές γωνιές, διεκδικεί πιθανότατα, περισσότερο από κάθε άλλη πόλη στην Ελλάδα, τον τίτλο της «Πόλης του Νερού».
T69 / Δραστηριότητες /

Κάλυμνος. Η μεγάλη γιορτή της αναρρίχησης

Κάλυμνος. Η μεγάλη γιορτή της αναρρίχησης
Μερικά χρόνια πριν κανείς δεν θα μπορούσε να διανοηθεί, ότι η Κάλυμνος θα εξελίσσετο σ΄έναν από τους πιο διάσημους παγκοσμίως αναρριχητικούς προορισμούς με 1300 περίπου διαδρομές.
T74 / Περιήγηση /

Λευκάδα: Περιηγήσεις στα Δυτικά

Λευκάδα: Περιηγήσεις στα Δυτικά
Δράγανο, μικρός ημιορεινός οικισμός στα δυτικά της Λευκάδας, με παραδοσιακά σπίτια, ωραίο φυσικό περιβάλλον και άμεση πρόσβαση στις διάσημες ακτές Πόρτο Κατσίκι, Γιαλό και Εγκρεμνούς.
 
T83 / Φυσικό περιβάλλον /

Νήσος Θύμαινα

Νήσος Θύμαινα

Σε απόσταση μόλις 10’ από τους Φούρνους η Θύμαινα είναι το δεύτερο σε έκταση νησί του Αρχιπελάγους, ένα αληθινό ησυχαστήριο για αυθεντικούς περιηγητές.

T90 / Φυσικό περιβάλλον /

Αλυκές

Αλυκές

Τόσο χρήσιμο στην καθημερινότητά μας αλλά και τόσο απαραίτητο σε πάμπολλες χρήσεις, το γνώριμό μας αλάτι παρουσιάζεται σ’ όλα τα στάδια της παραγωγικής του διαδικασίας, σ’ ένα άρθρο ιδιαίτερα συναρπαστικό.

T105 / Φυσικό περιβάλλον /

Γυμνοβράγχια | Στον κόσμο του βυθού

Γυμνοβράγχια | Στον κόσμο του βυθού

Ο θαυμαστός κόσμος των γυμνοβράγχιων, των σαλιγκαριών της θάλασσας είναι από τους πρώτους οργανισμούς, που με την ποικιλομορφία σε χρώματα, μεγέθη και σχήματα, θα προκαλέσουν το ενδιαφέρον ενός παρατηρητή της θαλάσσιας βιοποικιλότητας.

T30 / Μνημεία /

Μπεζεστένια

Μπεζεστένια
Κωνσταντινούπολη, Θεσσαλονίκη, Σέρρες, Λάρισα. Πόλεις με σημαντική παρουσία και ιστορία και με ένα κοινό χαρακτηριστικό στην μακρινή πορεία τους : τα Μπεζεστένια
T114 / Μνημεία /

Κυνηγώντας τον Κρυμμένο Ήλιο 1.332 χιλιόμετρα πριν το Βόρειο Πόλο στο Svalbard της Νορβηγίας

Κυνηγώντας τον Κρυμμένο  Ήλιο 1.332 χιλιόμετρα πριν το Βόρειο Πόλο στο Svalbard της Νορβηγίας
Στο Αρχιπέλαγος του Svalbard, στο ενδιάμεσο Νορβηγίας και Βορείου Πόλου, ο Άρης Βούλγαρης συμμετέχει με μια διεθνή ομάδα αστρονόμων στην αποστολή για την παρατήρηση και φωτογράφιση του συναρπαστικού φαινομένου της Ολικής Έκλειψης Ηλίου.
T114 / Περιήγηση /

Λάιστα

Λάιστα
Μετά από ένα συναρπαστικό ταξίδι σε υπέροχα τοπία και βουνά φτάνουμε στην Λάιστα, το πιο απομονωμένο χωριό του Ζαγορίου, με εξαίρετα μονοπάτια και λιγοστούς ανθρώπους, που μας χαρίζουν αξέχαστη φιλοξενία και ζεστασιά.
T120 / Φυσικό περιβάλλον /

Ποσειδωνία (Posidonia oceanica). Τα θαλασσινά λιβάδια

Ποσειδωνία (Posidonia oceanica). Τα θαλασσινά λιβάδια
Η Ποσειδωνία είναι ένα φυτό που σχηματίζει εκτεταμένα υποθαλάσσια λιβάδια λίγο βαθύτερα από την επιφάνεια της θάλασσας εως και τα 40 μέτρα βάθος, εκεί που φτάνει ικανοποιητική ποσότητα ηλιακού φωτός που επιτρέπει στο θαλάσσιο φυτό να φωτοσυνθέσει.
T120 / Φυσικό περιβάλλον /

Χρυσαετός

Χρυσαετός
Πώς να ξεκινήσεις ένα άρθρο για ένα βασιλιά; Πώς να διαλέξεις τις λέξεις και τι να γράψεις; Όμως ποια η αξία ενός άρθρου χωρίς τις ανάλογες σε ύφος και ομορφιά φωτογραφίες; Πώς να καταφέρεις να φωτογραφίσεις τον πραγματικά άγριο και σπάνιο για τη χώρα μας αετό;
T121 / Φυσικό περιβάλλον /

Χουχουριστής, Strix aluco

Χουχουριστής, Strix aluco
Γιατί να γράψεις για ένα τόσο κοινό είδος, εφόσον υπάρχουν τόσα σπάνια και ιδιαίτερα είδη; Όταν συναντάς αυτό το σχετικά πολυπληθές νυκτόβιο είδος, εντυπωσιάζεσαι και πραγματικά μαγνητίζεσαι από το σκοτεινό και μαύρο βλέμμα του.