105

Σεπτέμβριος 2015

σελ 34-53

Γυμνοβράγχια | Στον κόσμο του βυθού

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Στις θάλασσες του κόσμου αλλά και στα ελληνικά νερά ζουν διάφορα πλάσματα με ποικίλα σχήματα, χρώματα και μεγέθη. Ανάμεσα σε αυτά υπάρχουν κάποια, που δεν είναι εύκολο να τα δει ο άνθρωπος. Μιλάμε για τους γυμνοσαλίγκαρους της θάλασσας, τα επιστημονικώς αποκαλούμενα «οπισθοβράγχια». Οργανισμοί που είναι, με βεβαιότητα, από τους πιο όμορφους, αλλά όχι τόσο γνωστούς στο ευρύ κοινό. 

Κείμενο: Δημήτρης Πουρσανίδης

Φωτογραφίες: Δημήτρης Πουρσανίδης

Οι γυμνοσαλίγκαροι της θάλασσας
Κατάδυση

ΠΛΗΡΕΣ ΑΡΘΡΟ

Ο θαυμαστός κόσμος των γυμνοβράγχιων


 

Τα οπισθοβράγχια είναι µαλάκια που έχουν ένα υποτυπώδες ή καθόλου όστρακο. Συχνά χαρακτηρίζονται και ελκύουν τους ανθρώπους απο τα φανταστικά χρωµατικά σχέδια που έχουν και θεωρούνται, για την µοναδική οµορφιά τους, ως οι «Πεταλούδες της Θάλασσας». Άσπρα, κίτρινα, κόκκινα, πορτοκαλιά, µπλε, µωβ, καφέ. Σχεδόν όλα τα χρώµατα του ουράνιου τόξου υπάρχουν εκεί.

Έχουν µέγεθος και βάρος που ποικίλει, από λίγα χιλιοστά µέχρι 40 εκατοστά σε µήκος και µπορεί να φτάσουν το 1,5 κιλό σε βάρος. Ζουν σε όλες τις θάλασσες του κόσµου, απο τα ζεστά τροπικά νερά εως τα παγωµένα νερά της Ανταρκτικής, από τους ανοιχτούς ωκεανούς µέχρι και τις λιµνοθάλασσες µε τις ιδιαίτερες συνθήκες που επικρατούν εκεί.

Συχνά ξεφεύγουν απο τα µάτια ενός µη παρατηρητικού δύτη, αλλά µόλις µάθει κάτι για αυτά τα πανέµορφα ζώα, κάνει τα πάντα για να τα αντικρίσει στην θάλασσα και να τα θαυµάσει στον δικό τους κόσµο.

Τα οπισθοβράγχια (πίσω + βράγχια, ο έχων τα βράγχια πίσω) ανήκουν στο φύλο των Μαλακίων. Εκεί που ανήκουν τα Δίθυρα, δηλαδή τα µύδια, στρείδια, γυαλιστερές, τα κυδώνια και ό,τι άλλο έχει 2 θυρίδες, τα Γαστερόποδα, αυτά που µε µία λέξη τα λέµε «κοχύλια», δηλαδή τις µπουρούδες, τις πορφύρες, τα κάθε λογής χοχλιδάκια της θάλασσας, αλλά και τα άλλα πολύ γνωστά για την γευστική τους αξία, τα Κεφαλόποδα, δηλαδή τα χταπόδια, τα καλαµάρια και οι σουπιές.

Τα ζώα αυτά πήραν αυτό το όνοµα λόγω του ότι η «κατασκευή» που έχουν για να αναπνέουν, τα βράγχιά τους δηλαδή, είναι γυµνά – εκτεθειµένα στην κοινή θέα. Δεν είναι άλλα από την «ουρίτσα» που πολλά έχουν ευδιάκριτη ή σε άλλες περιπτώσεις µοιάζουν µε µικρές κεραίες που προεξέχουν από το σώµα τους, τα λεγόµενα «κέρατα». Σε κάποια άλλα πάλι βρίσκεται κάτω απο την κάλυψη µία κατασκευή που µοιάζει µε κινέζικο καπελάκι και προεξέχει σαν κρόσσια απο κουρτίνα. Σε όλες τις περιπτώσεις δύσκολα θα τα καταλάβεις και απλά θα τα θεωρήσεις ως ουρίτσα ή ό,τι άλλο η φαντασία του κάθε ανθρώπου βάλει.

Ο αριθµός των ειδών, σε παγκόσµιο επίπεδο, είναι πολύ µεγάλος, τα περισσότερα από αυτά ζουν στον πυθµένα της θάλασσας, είτε µέσα είτε πάνω σε αυτόν, είτε στην άµµο είτε στα βράχια. Αρκετά σπάνια είδη δεν ακολουθούν τους παραπάνω κανόνες της φύσης και είτε θάβονται µέσα στην άµµο ψάχνοντας για την λεία τους, είτε κολυµπούν σαν χαριτωµένοι χορευτές στα επιφανειακά νερά των θαλασσών ή ακόµα προσκολλώνται  πάνω σε αντικείµενα – προϊόντα του ανθρώπου - για να ταξιδεύουν µε αυτά παρασυρόµενα απο τα ρεύµατα της θάλασσας.

Αρκετά οπισθοβράγχια έχουν τα δικά τους µικροενδιαιτήµατα, τα οποία έχουν δηµιουργήσει λόγω συµβιωτικών – τροφικών σχέσεων. Χαρακτηριστικό παράδειγµα είναι το είδος Discodoris atromaculata, που έχει το χαρακτηριστικό όνοµα «Αγελαδίτσα της θάλασσας», λόγω του χαρακτηριστικού ασπρόµαυρου χρώµατος που έχει, όπως οι αγελάδες. Το όνοµά του το χρωστά στην Δωρίδα (Disco: απο το δισκοειδές σχήµα του ζώου + Δωρίς = Discodoris), κόρη του Ωκεανού και της Τηθύος που γέννησαν τις 50 νύµφες της θάλασσας, τις Νηρηίδες. Όσο για το atromaculata, αυτό βγαίνει απο τις λατινικές λέξεις ater = µαύρος + maculata = στικτός. Αυτό ζει πάνω στο σφουγγάρι Petrosia ficiformis, το οποίο και αποτελεί, κατά πολύ µεγάλο ποσοστό, την πηγή της τροφής του. Μετακινείται συνήθως όταν τελειώνει η τροφή του και αρχίζει να αναζητεί άλλο σφουγγάρι.

Ένα άλλο είδος, η Tylodina perversa, η οποία έχει ένα πολύ έντονο κίτρινο χρώµα και µοιάζει πολύ µε πεταλίδα, ζει πάνω στο σφουγγάρι του είδους Aplysina aerophoba, το οποίο επίσης έχει ένα έντονο κίτρινο χρώµα. Με τον τρόπο αυτό καταφέρνει να εξασφαλίζει τόσο την τροφή που του είναι απαραίτητη για την επιβίωσή του, όσο και την σιγουριά της κάλυψης που παρέχει το κοινό χρώµα γυµνοβραγχίου – σφουγγαριού απο πιθανούς θηρευτές.

Κάποια άλλα είδη όπως η Flabellina affinis και η Cratena peregrina, δύο πολύ κοινά είδη των ελληνικών βυθών, κυρίως των βραχωδών, περνάνε το µεγαλύτερο µέρος της ζωής τους πάνω σε αποικίες των υδρόζωων του γένους Eudendrium, που µοιάζουν µε µικρά δενδράκια στον βυθό της θάλασσας.

Γενικότερα, τα γυµνοβράγχια είναι ζώα σαρκοφάγα, τρέφονται δηλαδή µε είδη από το βασίλειο των ζώων ή µε τα προϊόντα τους. Μπορούν να ξεχωρίσουν την λεία τους απο τα χηµικά ερεθίσµατα που λαµβάνουν, µέσω κάποιων κατασκευών που µοιάζουν µε κεραίες, τα λεγόµενα «ρινοφόρα» και συχνά η δίαιτά τους είναι πολύ συγκεκριµένη, µπορεί να αποτελείται αποκλειστικά απο ένα είδος. 

Μπορούµε να χωρίσουµε τα γυµνοβράγχια σε τρεις γενικές κατηγορίες. Αυτά που τρέφονται αποκλειστικά στις επιφάνειες των σφουγγαριών, αυτά που τρέφονται µε ασκίδια και βρυόζωα και αυτά που έχουν επιλέξει ως τροφή τους τα κνιδόζωα (π.χ. θαλάσσιες ανεµώνες) ή άλλα είδη, ως ενεργοί θηρευτές.

Η φλαμπελίνα Flabellina pedata (Montagu, 1816)  τρέφεται με κνιδόζωα.Αποθηκεύει τις κνιδοκύστες στα κέρατα της πλάτης της και τα χρησιμοποιεί ως άμυνα.

Ως ενεργοί θηρευτές, τα γυµνοβράγχια βρίσκονται στην κορυφή αρκετών τροφικών αλυσίδων και καθώς είναι και µετακινούµενοι οργανισµοί, συνδέονται µε πολύ στενές τροφικές σχέσεις µε αρκετά µεγάλο αριθµό ειδών. Η παρουσία τους µας επιτρέπει να κατανοήσουµε την σταθερότητα και την εξέλιξη µίας ειδικής κοινότητας αλλά η εξαφάνισή τους µπορεί να σηµάνει και κάποια περιβαλλοντική αλλαγή. Για παράδειγµα, τα γυµνοβράγχια είναι «καλοί δείκτες» για την οικολογική εξέλιξη των «τεχνητών υφάλων», διότι η τροφική αλυσίδα περιλαµβάνει αποικίες από υδρόζωα και βρυόζωα, τα οποία είναι πολύ σηµαντικά και ευαίσθητα σε κοινότητες «υποστρωµάτων».

Ένα απο τα σπουδαιότερα χαρακτηριστικά σε αυτή την οµάδα των οπισθοβραγχίων είναι η πλούσια ποικιλότητα σε πανέµορφα και φανταχτερά χρώµατα αλλά και χρωµατικά µοντέλα που έχουν. Όµως, αυτή η χρωµατική «ποικιλότητα» που διαθέτουν, έρχεται σε αντίθεση µε έναν βασικό κανόνα της φύσης, ο οποίος λέει πως όλοι οι οργανισµοί έχουν την ανάγκη να κρύβουν, να καµουφλάρουν εαυτούς, τόσο για να µπορούν να ξεφύγουν από τους πιθανούς θηρευτές τους όσο και να πετύχουν να περάσουν απαρατήρητοι απο την δικιά τους υποψήφια λεία. Τα χρώµατα που έχουν είναι αρκετά για να δηλώσουν το πόσο επικίνδυνα είναι για τον πιθανό θηρευτή, πόσο άσχηµη γεύση έχουν, αν κάποιος τολµήσει να τα δοκιµάσει. Απο την άλλη πλευρά, µόνο απο τον άνθρωπο τελικά, δεν έχουν καταφέρει να περάσουν απαρατήρητα, τόσο γι’ αυτά τα φανταστικά χρώµατα, όσο και για τα µεγέθη – σχήµατα που έχουν. Έτσι, σε κάθε βουτιά που πραγµατοποιεί ένας δύτης, όταν καταφέρει να δει – εντοπίσει ένα, κάθεται αρκετές στιγµές για να το θαυµάσει.

Σε πολλές περιπτώσεις, τα οπισθοβράγχια χρησιµοποιούν την τροφή τους ως άµυνα. Αυτά που τρέφονται πάνω σε σφουγγάρια, µεταβολίζουν τις ουσίες που λαµβάνουν και δηµιουργούν κάποιες νέες δύσγευστες ή δηλητηριώδεις χηµικές ουσίες, τις οποίες αποθηκεύουν σε συγκεκριµένα σηµεία πάνω στην πλάτη τους. Μόλις ο υποψήφιος θηρευτής πάει να τα δοκιµάσει, γεύεται αυτές τις ουσίες, κι έτσι εγκαταλείπει άµεσα την προσπάθειά του να φάει τα γυµνοβράγχια.

Κάποια άλλα πάλι, τρεφόµενα πάνω σε κνιδόζωα ή σε υδρόζωα, χρησιµοποιούν τις αµυντικές κατασκευές που έχουν τα θηράµατα τους, ως δικά τους όπλα. Παράδειγµα, το γυµνοβράγχιο Flabellina affinis, τρέφεται µε αποικίες απο υδρόζωα, τα οποία έχουν µηχανισµούς άµυνας (κνιδοκύστες). Με διάφορους µηχανισµούς καταφέρνει και αποθηκεύει τις  κνιδοκύστες απο τα υδρόζωα σε συγκεκριµένα όργανα (στις άκρες των κεράτων και στην επιδερµίδα). Όταν δεχθούν επίθεση, απελευθερώνουν τα κέρατα που έχουν αυτές τις δηλητηριώδεις κύστες και έτσι αποτρέπουν τον επίδοξο θηρευτή. Αλλά είδη πάλι, έχουν στην επιδερµίδα τους µικροσκοπικά αγκαθάκια και έτσι µετατρέπουν εαυτούς, σε µερικώς άγευστα και δύσκολα να φαγωθούν. Βέβαια, κάποια είδη καταλήγουν να γίνουν τροφή κάποιων άλλων ζώων διότι, είτε δεν έχουν καταφέρει να αναπτύξουν καλά τους µηχανισµούς άµυνάς τους, είτε η κάλυψη που έχουν, δεν επαρκεί για να µην γίνουν αντιληπτά απο τους πιθανούς θηρευτές, είτε τέλος διότι οι θηρευτές τους έχουν καταφέρει να ξεπεράσουν τα εµπόδια των αµυντικών µηχανισµών που διαθέτουν τα γυµνοβράγχια και καταφέρνουν να τα φάνε.

Πάνω απο 6000 είδη έχουν καταγραφεί έως σήµερα στον κόσµο, ενώ στην Μεσόγειο έχουν καταγραφεί περίπου 600 είδη οπισθοβραγχίων. Στις Ελληνικές θάλασσες έχουν καταγραφεί πάνω απο 180 είδη έως σήµερα και συνεχώς οι επιστήµονες βρίσκουν νέα είδη στα ελληνικά νερά. Θα τα βρούµε να έρπουν πάνω σε βραχώδεις βυθούς, πάνω σε διάφορα φύκια, σε σφουγγάρια αλλά και πάνω στην άµµο καθώς θα µετακινούνται. Πολλά είδη (πάνω απο 25%) είναι ενδηµικά της Μεσογείου, δηλαδή ζουν µόνο στην Μεσόγειο, ενώ υπάρχει και ένας σηµαντικός αριθµός ειδών τα οποία έχουν εισέλθει στην Μεσόγειο µέσω της Διώρυγας του Σουέζ, µετά την διάνοιξή της, το 1869. Είναι οι λεγόµενοι «Λεσσεψιανοί µετανάστες», (από τον Γάλλο κατασκευαστή της Διώρυγας  Φ. Λεσσέψ) που µε την πάροδο των ετών και µε τις ερχόµενες κλιµατικές αλλαγές, θα αυξάνονται σε αριθµό και σε συχνότητα εισόδου στην Μεσόγειο.

Καθώς το καλοκαίρι πέρασε, είναι ευκαιρία να ετοιµαστούµε για το επόµενο! Ψάξτε  στο διαδίκτυο για να µάθετε περισσότερα γι’ αυτά τα φανταστικά ζώα, πού ζουν, τι τρώνε, πού µπορείτε να τα αναζητήσετε και µόλις έρθει το επόµενο καλοκαίρι, πάρτε µια µάσκα κι ένα ζευγάρι πέδιλα και αρχίστε την αναζήτηση αυτών των πανέµορφων οργανισµών. Θα χρειαστεί να ψάξετε καλά αλλά µόλις τους  εντοπίσετε θα έχετε µπροστά σας µερικές απο τις πιο περίεργες αλλά και συνάµα πιο όµορφες υπάρξεις των θαλασσών.

Οι θάλασσες περιέχουν πολλές εκπλήξεις για όσους ψάχνουν. Μην διστάζετε και µην φοβάστε. Αφεθείτε σ’ αυτήν, πάντα όµως µε σεβασµό, και αυτή θα σας ανταµείψει για τον κόπο που θα κάµετε.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

T61 / Φυσικό περιβάλλον /

Άνω Πωγώνι Ιωαννίνων

Άνω Πωγώνι Ιωαννίνων
Βόρεια των Ιωαννίνων, στα όρια Ελλάδας και Αλβανίας, βρίσκεται το Πωγώνι, τόπος ιστορικός, με παμπάλαια μνημεία ορθοδοξίας, υπέροχο φυσικό περιβάλλον και πετρόχτιστα χωριά.
 
T67 / Περιήγηση /

Έδεσσα

Έδεσσα
Τόπος πανέμορφος η Έδεσσα, με γοητευτικές παραδοσιακές γωνιές, διεκδικεί πιθανότατα, περισσότερο από κάθε άλλη πόλη στην Ελλάδα, τον τίτλο της «Πόλης του Νερού».
T69 / Δραστηριότητες /

Κάλυμνος. Η μεγάλη γιορτή της αναρρίχησης

Κάλυμνος. Η μεγάλη γιορτή της αναρρίχησης
Μερικά χρόνια πριν κανείς δεν θα μπορούσε να διανοηθεί, ότι η Κάλυμνος θα εξελίσσετο σ΄έναν από τους πιο διάσημους παγκοσμίως αναρριχητικούς προορισμούς με 1300 περίπου διαδρομές.
T74 / Περιήγηση /

Λευκάδα: Περιηγήσεις στα Δυτικά

Λευκάδα: Περιηγήσεις στα Δυτικά
Δράγανο, μικρός ημιορεινός οικισμός στα δυτικά της Λευκάδας, με παραδοσιακά σπίτια, ωραίο φυσικό περιβάλλον και άμεση πρόσβαση στις διάσημες ακτές Πόρτο Κατσίκι, Γιαλό και Εγκρεμνούς.
 
T83 / Φυσικό περιβάλλον /

Νήσος Θύμαινα

Νήσος Θύμαινα

Σε απόσταση μόλις 10’ από τους Φούρνους η Θύμαινα είναι το δεύτερο σε έκταση νησί του Αρχιπελάγους, ένα αληθινό ησυχαστήριο για αυθεντικούς περιηγητές.

T90 / Φυσικό περιβάλλον /

Αλυκές

Αλυκές

Τόσο χρήσιμο στην καθημερινότητά μας αλλά και τόσο απαραίτητο σε πάμπολλες χρήσεις, το γνώριμό μας αλάτι παρουσιάζεται σ’ όλα τα στάδια της παραγωγικής του διαδικασίας, σ’ ένα άρθρο ιδιαίτερα συναρπαστικό.

T30 / Μνημεία /

Μπεζεστένια

Μπεζεστένια
Κωνσταντινούπολη, Θεσσαλονίκη, Σέρρες, Λάρισα. Πόλεις με σημαντική παρουσία και ιστορία και με ένα κοινό χαρακτηριστικό στην μακρινή πορεία τους : τα Μπεζεστένια
T114 / Μνημεία /

Κυνηγώντας τον Κρυμμένο Ήλιο 1.332 χιλιόμετρα πριν το Βόρειο Πόλο στο Svalbard της Νορβηγίας

Κυνηγώντας τον Κρυμμένο  Ήλιο 1.332 χιλιόμετρα πριν το Βόρειο Πόλο στο Svalbard της Νορβηγίας
Στο Αρχιπέλαγος του Svalbard, στο ενδιάμεσο Νορβηγίας και Βορείου Πόλου, ο Άρης Βούλγαρης συμμετέχει με μια διεθνή ομάδα αστρονόμων στην αποστολή για την παρατήρηση και φωτογράφιση του συναρπαστικού φαινομένου της Ολικής Έκλειψης Ηλίου.
T114 / Περιήγηση /

Λάιστα

Λάιστα
Μετά από ένα συναρπαστικό ταξίδι σε υπέροχα τοπία και βουνά φτάνουμε στην Λάιστα, το πιο απομονωμένο χωριό του Ζαγορίου, με εξαίρετα μονοπάτια και λιγοστούς ανθρώπους, που μας χαρίζουν αξέχαστη φιλοξενία και ζεστασιά.