81

Μάιος 2011 - TEYXOΣ EΞΑΝΤΛΗΜΕΝΟ

σελ 98-135

Τήνος

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Στην πρώτη –με αξιώσεις- προσέγγισή μας στην Τήνο δεν μας προσέλκυσε μόνον η περίφημη Παναγία η Μεγαλόχαρη. Μας μάγεψε για πολλές μέρες το σπάνιο φυσικό και δομημένο περιβάλλον του νησιού, τα αμέτρητα υπέροχα μονοπάτια

Προλάβαμε να γνωρίσουμε το μονοπάτι του Φάρου της Λιβάδας, στο ανατολικότερο άκρο του νησιού. Το θαυμάσιο, άλλοτε λιθόστρωτο κι άλλοτε χορταριασμένο μονοπάτι από το Φαλατάδο ως την γεωλογική μοναδικότητα της Βωλάξ. Τον εντυπωσιακό βράχο με το κάστρο του Ξώμπουργκου και το περίφημο μονοπάτι μέχρι την Χώρα. Ακόμη βαδίσαμε τα χλοερά μονοπάτια από τον Κάμπο στην Κώμη και από το Αγάπι στο Σκλαβοχώρο. Και, βέβαια, ανακαλύπτουμε και θαυμάζουμε συνεχώς τους θρυλικούς Περιστεριώνες της Τήνου και τα γραφικότατα χωρία.

Κείμενο: Θεόφιλος Μπασγιουράκης

Φωτογραφίες: Άννα Καλαϊτζή

Παναγιά Μεγαλόχαρη, Κάστρο Ξώμπουργκου, Φάρος Λιβάδας, Περιστεριώνες, Βράχοι Βωλάξ
Παραδοσιακός εορτασμός της Παναγίας της Μεγαλόχαρης το 15 Αύγουστο
Πεζοπορικές διαδρομές: Φάρος Λιβάδας, Ξώμπουργο, Βωλάξ, Κώμη, Αγάπι

ΠΛΗΡΕΣ ΑΡΘΡΟ

Εισαγωγή




Ξηµερώνει µε φως λαµπρό, όπως αρµόζει σ’ ένα κυκλαδονήσι. Εντυπωσιακή είναι κι η διαύγεια της ατµόσφαιρας. Μέρες τώρα οι βοριάδες διαφεντεύουν το Αιγαίο. Ο ορίζοντας στο βάθος διαγράφεται χωρίς ίχνος καταχνιάς. Αντίκρυ µας η Σύρος. Τα σπίτια της Ερµούπολης αποτυπώνονται µε κάθε λεπτοµέρεια.

Βρισκόµαστε στην Τήνο. Ήταν, από την αρχαιότητα ακόµα, ξακουστό «ανεµονήσι». Στο όρος «Γύρος», τον σηµερινό Τσικνιά, είχε το ορµητήριό του ο θεός των ανέµων, ο Βορέας. Εκεί στην κορυφή θρηνούσε µε τις πνοές του τον θάνατο των Βορεαδών, των δυο γιών του, του Ζήτι και του Κάλαϊ, που είχε φονεύσει ο Ηρακλής… (1)

Αφήνω το βλέµµα µου ν’ αγναντεύει τα ταραγµένα νερά του Αιγαίου. Και τη µνήµη µου να προσπαθεί ν’ ανασυνθέσει εικόνες και στιγµές, κάπου 13 χρόνια πριν. Από εκείνη την πρώτη προσέγγιση της Τήνου. Μια προσέγγιση µε τουριστική, ξώφαλτση µατιά. Η ουσιαστική, ωστόσο, γνωριµία ενός τόπου αρχίζει µόνον µε την ψηλάφηση του εδάφους, την αργή επαφή των ποδιών µε σοκάκια, µονοπάτια και καλντερίµια.

-Και µάλιστα τα Τηνιακά, λέει ο φίλος µας ο Κυριάκος. Τα περισσότερα και ωραιότερα µονοπάτια του Αιγαίου. Τώρα την άνοιξη είναι αληθινά «Μονοπάτια των ονείρων».

Πρώτες εικόνες. Το μονοπάτι του φάρου

-Ναι, τα έχω βαδίσει τα µονοπάτια του νησιού, απαντάει ο γεννηµένος στην Ιρλανδία από Σκωτσέζους γονείς, George Kennedy.

Πρωί στο πανοραµικό ταρατσάκι του ξενώνα VEGA. Με διάσπαρτα τα σπιτάκια του στην λουλουδιασµένη, απότοµη πλαγιά, το συγκρότηµα ατενίζει µε ασύγκριτη θέα το Αιγαίο και τη Σύρο. Απολαµβάνουµε τον καφέ και το θαυµάσιο πρωινό που µας ετοιµάζουν η Βίκη και ο πατέρας της Πέτρος. 8 χρόνια πεζοπόρος της Τήνου ο George, συνοδεύει µαζί µε τον Αυστριακό φίλο του Κάρολο Μέρλιν, οµάδες ξένων -και σπανιότερα Ελλήνων- φυσιολατρών και πεζοπόρων στα µονοπάτια του νησιού. Ο Κάρολος από την πλευρά του είναι εδώ και 15 χρόνια πρωτοπόρος στην ανάδειξη, σήµανση και καταγραφή των Τηνιακών µονοπατιών. ∆εν µου προκαλεί καµία έκπληξη η δραστηριοποίηση, σ’ αυτό τον τοµέα, των ξένων. Οι Έλληνες που κάνουν κάτι αντίστοιχο για τον τόπο τους είναι ελάχιστοι, σχεδόν ανύπαρκτοι.

-Σε δύο µέρες θα έχω την δυνατότητα να σας συνοδεύσω, λέει ο George και µας εύχεται «καλό βάδισµα».

Λίγη ώρα αργότερα πίνουµε καφεδάκι ελληνικό στο καφέ «Επίλεκτο» του Πέτρου ∆ελατόλλα. Κεντρικό το σηµείο, δίπλα στην προκυµαία και το λιµάνι. Παραδίπλα αρχίζει η διάσηµη ανηφορική ευθεία οδός προς την Εκκλησία της Παναγίας. Παραµονές του Πάσχα, κίνηση και κόσµος πολύς, ντόπιοι και ξένοι.

Βγαίνουµε από την πόλη, ανηφορίζουµε προς τα βόρεια µε στροφές. Αποφασίζουµε να ξεκινήσουµε µε το µικρό µονοπάτι του Φάρου της Λειβάδας, στο ανατολικότερο άκρο του νησιού.

Λευκά σπίτια, πού και πού περίτεχνοι περιστεριώνες. Ήδη ψηλά, προς τα Β-Β∆ ορθώνεται κυριαρχικά ο βράχινος όγκος του θρυλικού Ξώµπουργκου. Φτάνοντας στο οροπέδιο στρίβουµε δεξιά προς Στενή. Να κι ένας περιστεριώνας µε περίτεχνη κατασκευή. ∆ιασχίζουµε το χωριό και παίρνουµε κατεύθυνση ΒΑ. Μετά τον µικρό οικισµό της Μυρσίνης αρχίζει µια θεαµατική διαδροµή πάνω από την µακρόστενη κοιλάδα της Λειβάδας. Ρέµα στην κοίτη και µονοπάτι, πλούσια βλάστηση και ταµιευτήρας νερού, εντυπωσιακοί βραχώδεις σχηµατισµοί και στο τέλος της κοιλάδας ένας πανέµορφος όρµος µε ανοιχτογάλαζα νερά.

7.5 χλµ. µετά την Στενή σταµατάµε το αυτοκίνητο. Χαµηλά µπροστά µας, στη µύτη του ακρωτηρίου Παπάργυρος, δεσπόζει ο Φάρος της Λειβάδας. Κάτω από το δρόµο ξεκινάµε το υποτυπώδες, κάθετο µονοπάτι. Είναι στενό και πετρώδες αλλά όχι ιδιαίτερα κακοτράχαλο. Σ’ ένα 10λεπτο φτάνουµε στον φάρο. Σύµφωνα µε τα στοιχεία του Γιάννη Σκουλά (2), είναι χτισµένος το 1910, µε ύψος πύργου 10 και εστιακό ύψος 41 µέτρα

Έχοντας ήδη συµπληρώσει έναν αιώνα ζωής και χωρίς φαροφύλακες τις τελευταίες δεκαετίες, ο φάρος έχει υποστεί πολλές φθορές, τόσο εσωτερικά όσο κι εξωτερικά. Σε πολύ καλή κατάσταση διατηρούνται οι λαξευτοί µαρµάρινοι γωνιόλιθοι και παραστάδες στα παράθυρα και στις πόρτες καθώς και η µαρµάρινη βάση του συνολικού οικοδοµήµατος.

Μια κλειδωµένη σιδερένια πόρτα απαγορεύει την είσοδο προς την εσωτερική σκάλα, προφανώς για λόγους ασφαλείας.


Ο Φάρος της Λειβάδας στο ακρωτήρι του Παπάργυρου.

Φαλατάδος - Βωλάξ. Τα γρανιτένια μνημεία της φύσης


Άλλοτε χορταριασµένο και άλλοτε λιθόστρωτο, το µονοπάτι από Φαλατάδο για Βωλάξ.

Θαυµάζουµε στη διαδροµή τα ποικίλα χειροποίητα έργα των Τηνιακών: τους περιστεριώνες, τους µύλους, τα ξωκκλήσια, τα κατάλευκα χωριά. Το πιο ταπεινό -φαινοµενικά- έργο, αυτό που εκ πρώτης όψεως απαιτεί την λιγότερη µαστοριά, είναι οι «αιµασιές», οι ξερολίθινες πεζούλες δηλαδή, που διατρέχουν σ’ όλο το µήκος και το πλάτος του το νησί. Θ’ αναθεωρήσουµε όµως τις απόψεις µας, αν αναλογιστούµε τι αντιπροσωπεύει το σεµνό τοιχαλάκι µιας ξερολιθιάς. Είναι η συγκινητική προσπάθεια αιώνων του Τηνιακού, να τιθασσέψει κάθε επικλινή επιφάνεια εδάφους, να το προστατέψει από τη διάβρωση µε πέτρινα αντιστηρίγµατα, να αξιοποιήσει στη συνέχεια κάθε σπιθαµή καλλιεργήσιµης γης κι έτσι να εξασφαλίσει την επιβίωσή του σε µια γη άγονη, ανεµοδαρµένη κι ηλιοκαµένη. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρουν οι ∆. Βαλιάνου – ∆. Βώκου για τον Τηνιακό (3): «λες και η αφθονία της πέτρας τον προκαλούσε να την πιάσει στα χέρια του και να της δώσει χρησιµότητα στα σπίτια του, στις «κατοικιές» του, στους περιστεριώνες, στις άπειρες αιµασιές του».

Επιστρέφουµε στη Στενή και κατευθυνόµαστε λίγο βορειότερα, στον διπλανό οικισµό Φαλατάδος. Από το υψίπεδο του Πεντόστρατου αγκαλιάζουµε µε το βλέµµα ένα άλλο τοπίο, πολύ διαφορετικό από αυτό που έχουµε συνηθίσει ως τώρα. Εδώ δεν µας εντυπωσιάζουν τα χειροποίητα έργα των ανθρώπων αλλά τα δηµιουργήµατα της φύσης. Είναι οι παράξενες, οι µυστηριώδεις «µπάλες» από γρανίτη, που καλύπτουν όλη την γύρω περιοχή. «Αυτές οι γρανιτικές σφαίρες», γράφει ο ∆ρ. Γιώργος Στουρνάρας (4) «παραπέµπουν σε µύθους, θρύλους και δοξασίες. Τους είπαν µετεωρίτες και ίχνη πετροπολέµου γιγάντων. Ωστόσο, η ιστορία του γρανίτη της Βωλάξ και του Εξώµπουργου είναι πολύ διαφορετική… Αρχίζει πριν από εκατοµµύρια χρόνια, σε έναν πλανήτη Γη, που προσπαθούσε τότε να διαµορφώσει το τελικό σχήµα και τη µορφή του».

Αυτό το εκτεταµένο γρανιτικό πεδίο διατρέχουν διάφορα µονοπάτια από το Φαλατάδο προς τη Βωλάξ. Αποτελούν ένα κάλεσµα µε γοητεία ακατανίκητη για κάθε φυσιολάτρη και πεζοπόρο. Για την προσέγγιση στη Βωλάξ επιλέγουµε το µονοπάτι µε κατεύθυνση Β∆. 500 µόλις µέτρα ∆ του Φαλατάδου, ξεκινάµε από τον χωµατόδροµο το µονοπάτι, µε αριθµό «5» στην κοκκινόλευκη πινακίδα. Στο πρώτο τµήµα της διαδροµής το µονοπάτι ακολουθεί την κοίτη ενός ρυακιού, βαθειά και στενή, που δυσκολεύει τα βήµατά µας. Γρήγορα όµως οµαλοποιείται το µονοπάτι. Το έδαφος γίνεται χορταριασµένο και απαλό, βαδίζουµε κυκλωµένοι από αµέτρητα λουλούδια, που δίνουν χώρο ανάµεσά τους σε µωβ, λεπτεπίλεπτες ορχιδέες.

Αρχίζουν ήδη να αναπτύσσονται γύρω µας οι πρώτοι γρανίτινοι όγκοι. Χαµηλότερα,  η κοιλάδα που περιβάλλει τον οικισµό της Βωλάξ, αποκαλύπτει µια εικόνα πραγµατικά µοναδική. Ανοιξιάτικο αποµεσήµερο, µ’ έναν ήλιο ευχάριστα ζεστό. Αδύνατον να φανταστούµε ιδανικότερη εποχή για περίπατο σ’ αυτό το εξωπραγµατικά όµορφο µονοπάτι της Τήνου. Προβάλλουν νεαρές βαλανιδιές µε τα πρώτα φρέσκα φυλλαράκια τους στα κλαδιά. Να και µερικές γέρικες µε χοντρούς κορµούς, που έχουν από χρόνια οριζοντιωθεί στην προσπάθειά τους ν’ αντισταθούν στη σφοδρότητα του βοριά.


Ο οικισµός της Βωλάξ. Χτισµένος στο περίφηµο γρανιτικό πεδίο, είναι ένα από τα πιο παράξενα τοπία της Ελλάδας.

Βγαίνουµε για λίγο σε χωµατόδροµο. Πάνω από τον φράχτη εκτείνεται ένα µικρό, χορταριασµένο λιβάδι, διακοσµηµένο µε γρανίτες παράξενων σχηµάτων και µε µεγάλες βαλανιδιές. Εξίσου ωραία είναι η µικρή «κατοικιά», χτισµένη µε περίτεχνη ξερολιθιά. Η πιο συναρπαστική της λεπτοµέρεια είναι οι παραστάδες της πόρτας, από ογκώδεις, γρανιτένιους µονόλιθους.

Το µονοπάτι γίνεται καλοφτιαγµένο καλντερίµι, µε  φυσικούς φράχτες από σχοίνα και µυρτιές. Μια ώρα µετά την αναχώρησή µας φτάνουµε -µε πολύ χαλαρούς ρυθµούς- στην άσφαλτο, 200 περίπου µέτρα νότια της Βωλάξ. Κατάσπαρτος είναι ο τόπος από γρανίτινους όγκους, όχι µόνον στις εξοχές αλλά κι ανάµεσα στα σπίτια, θέαµα πρωτόγνωρο για ελληνικό χωριό. Γράφει ο Κώστας Αγγελόπουλος: (5) «Σε πολλά κατώγια του χωριού θα δεις ένα κοµµάτι του τοίχου νάναι από θεόρατη, µονοκόµµατη πέτρα. ∆ύσκολα µπορούν να την κουνήσουν οι ανθρώποι που κτίσαν εκεί, και τούτη τη δυσκολία την κάναν όφελος και γλίτωσαν έτσι θεµέλια και κτίσιµο σ’ ένα µέρος του κατωγιού».


Ο γραφικός οικισµός της Βωλάξ. 


Περιδιαβαίνουµε το χωριό. Είν’ ένας περίπατος ανάµεσα σε σοκάκια, µε σπίτια καινούργια και παλιά. Στους τοίχους υπάρχουν πινακίδες, όχι συνηθισµένες αλλά µαρµάρινες ανάγλυφες, που µας κατευθύνουν στα αξιοθέατα του τόπου. Πριν από την πλατειούλα πετυχαίνουµε εν δράσει τον καλαθοπλέκτη Ιάκωβο Σιγάλα, τον γνωστό Γιακουµή, να πλέκει ένα πανέρι. Στον ήλιο στεγνώνουν βέργες από καλάµια, λυγαριές και ιτιές, που στην Τήνο τις λένε «σταβαριές».

-Το καλοκαίρι ξεραίνεται το κλαδί και βγαίνει δύσκολα η φλούδα, λέει ο Γιακουµής. Γι’ αυτό και την βγάζουµε τούτη την εποχή.

Από γενιά καλαθάδων ο Γιακουµής, όπως και τόσοι άλλοι στο χωριό. Καλαθάς ο αδελφός του Αντώνης, ο πατέρας του ο Αντρέας και ο παππούς του Μάρκος. Μακρά παράδοση στην καλαθοπλεχτική έχει ο τόπος. 


Πρωταγωνιστής ο Γιακουµής Σιγάλας, ένας από τους τελευταίους καλαθάδες του χωριού.



Το µονοπάτι από Φαλατάδο για Βωλάξ.

Ο σχηματισμός του γρανίτη της Βωλάξ




Ποια είναι όµως η επιστηµονική ερµηνεία του φαινοµένου της Βωλάξ; Σύµφωνα µε τον καθηγητή Υδρογεωλογίας και Τεχνικής Γεωλογίας του Πανεπιστηµίου Αθηνών ∆ρ. Γιώργο Στουρνάρα (6), µε πολύ συνοπτικό και απλοποιηµένο τρόπο, η γεωλογική ιστορία του γρανίτη της Βωλάξ ξεκινάει κατά την εποχή του Κατώτερου-Μέσου Μειόκαινου, δηλαδή 15 ως 25 εκατοµµύρια χρόνια πριν. Τότε το µάγµα από το εσωτερικό της γης διεισδύει στον εξωτερικό στερεό φλοιό. Εκεί ο γρανίτης ψύχεται από τους 500o C στους 300ο C και αποκτά τις πρώτες παραµορφώσεις του. Από τη θερµοκρασία των 120ο C αρχίζει η τελική και ουσιαστική ψύξη του γρανιτικού σώµατος, περίπου στα 11 εκατοµµύρια χρόνια πριν.

Τι συµβαίνει όµως µετά; Από τη στιγµή που ο γρανίτης θα εµφανιστεί στην επιφάνεια της γης, δέχεται τη δράση ποικίλων εξωγενών δυνάµεων. Είναι η ∆ιάβρωση (που οφείλεται στη δράση του νερού), η Αποσάθρωση, η Εξαλλοίωση (οι ορυκτολογικές δηλαδή µεταβολές), η ∆ιάλυση (η µετάβαση δηλαδή από την στερεά κατάσταση σε κατάσταση υδατικού διαλύµατος) και η Ενυδάτωση (η πρόσληψη νερού).

Από αυτά τα στάδια περνά κάθε πέτρωµα µέχρι την τελική µεταβολή του σε έδαφος, σε χώµα. Είναι µια διαδικασία, που για το σύνολο των πετρωµάτων στη γήινη επιφάνεια οδηγεί στη συνεχή µείωση του ανάγλυφου, µε τελική κατάληξη το Πανεπίπεδο. Έτσι και ο γρανίτης αποσαθρώνεται, σε γεωλογικούς πάντα χρόνους, µε τελική κατάληξη το γρανιτικό έδαφος, την «αρένα». Οι γρανίτες, ωστόσο, είναι από τα πετρώµατα που αποσαθρώνονται πιο αργά, λόγω του µεγάλου ποσοστού χαλαζία στη σύστασή τους. Η στρογγύλευση των όγκων αυτών από τη δράση των εξωτερικών παραγόντων (άνεµος, µεταβολές θερµοκρασίας και υγρασία) είναι το αποτέλεσµα που βλέπει κανείς σήµερα σε γρανιτικά πεδία, όπως αυτό της Βωλάξ. Η ιδιαιτερότητα του συγκεκριµένου πεδίου είναι ότι εµφανίζει πολύ καλό βαθµό στρογγυλοποίησης και, κυρίως, σε µεγάλη και συνεχή έκταση.


Εξοχές της Βωλάξ. Απέραντος θαυµασµός.

Η επιστροφή στο Φαλατάδος

-Αν θέλετε να κάνετε κυκλική διαδροµή, πρέπει να βγείτε από το άλλο µέρος του χωριού και να βρείτε τη ρεµατιά, µας λέει στην ταβέρνα του ο Ρόκος Αρµακόλας. Ύστερα θ’ ανηφορίσετε για πάνω το µονοπάτι. Μα τι κάθοµαι και σας τα λέω από δω. Καλύτερα να σας τα δείξω.

Και µ’ αυτά τα λόγια ο Ρόκος αφήνει το µαγαζί του και µας συνοδεύει στον κατηφορικό τσιµεντόδροµο στ’ ανατολικά του χωριού. Αποχαιρετάµε τον ευγενικό άνθρωπο και αµέσως φτάνουµε στην κοίτη της ρεµατιάς όπου κελαρύζει πεντακάθαρο νερό. Μερικές δεκάδες µέτρα µετά συναντάµε ένα µονοπάτι που ανηφορίζει µε κατεύθυνση ΒΑ ανάµεσα σε ξερολιθιές. Σε αρκετά σηµεία –κυρίως ανηφορικά- γίνεται λιθόστρωτο καλντερίµι µε σκαλοπάτια. Πού και πού συναντάµε περίτεχνες πέτρινες «κατοικιές». Αποµεσήµερο ήρεµο και γλυκό. Το βάδισµα είναι µέγιστη ευχαρίστηση.

Ένα 20λεπτο µετά βγαίνουµε σε υψίπεδο µαγικό. Είν’ ένας τόπος µε χλοερά λιβαδοτόπια, αγριολούλουδα και πεζούλες, ξερολιθιές και αναρίθµητους γρανίτινους όγκους κάθε µεγέθους και µορφής. Όποιος δεν βρέθηκε σ’ έναν τόπο σαν κι αυτόν δεν µπορεί ν’ αντιληφθεί και να εκτιµήσει την απαράµιλλη γοητεία, την µοναδικότητα του τοπίου της Βωλάξ. Νιώθουµε πολύ προνοµιούχοι που τα βήµατά µας µας έχουν οδηγήσει σ’ αυτή την τόσο ιδιαίτερη γωνιά της Τήνου. 

Σε κάθε µας βήµα ο θαυµασµός είναι ατελείωτος στο γρανιτικό πεδίο της Βωλάξ. Ανηφορίζοντας ελαφρά για ένα 10λεπτο περίπου τον χωµατόδροµο, συναντάµε στα δεξιά ένα καλοφτιαγµένο καλντερίµι. Με ωραία λίθινα σκαλοπάτια φτάνουµε στο ξωκκλήσι της Παναγίας της Θεοσκέπαστης. Βρισκόµαστε σε υψόµετρο 330 µέτρων και η θέα είναι εκπληκτική. Το µονοπάτι γίνεται στενό, ολότελα καλυµµένο από χόρτα και λουλούδια. 

Σ’ ένα 10λεπτο φτάνουµε στην άσφαλτο και, λίγα λεπτά µετά, στο αυτοκίνητο. Με συνολική λοιπόν, ξεκούραστη πορεία 2 ωρών έχουµε ολοκληρώσει µια κυκλική διαδροµή, µε αφετηρία το Φαλατάδο και ενδιάµεση στάση στη Βωλάξ, σ’ ένα από τα πιο παράξενα και απρόσµενα τοπία της Τήνου. 


Παναγία της Θεοσκέπαστης 

Στο Ξώµπουργκο


Μονή Ιεράς Καρδίας. Ο ανδριάντας στο Ηρώο Πεσόντων. 

Το Σαββατιάτικο πρωινό µας υποδέχεται µε βοριαδάκι ψυχρό και συννεφιά. Ωστόσο, καθώς προχωράει η µέρα, ξανοίγει ο καιρός. Πριν ξαναβγούµε στις εξοχές, κάνουµε έναν χαλαρωτικό περίπατο στην -πολύ φιλική για τους πεζούς- πρωτεύουσα του νησιού, µε την άνετη προκυµαία, τους στενούς και φαρδείς δρόµους της παλαιάς και νέας πόλης. Στον χώρο του λιµανιού είναι σε εξέλιξη µια λιλιπούτεια λαϊκή αγορά, µε λιγοστούς πάγκους που πουλάνε ζαρζαβάτια του νησιού και ανάµεσά τους αγκινάρες και κουκιά. Ιδιαίτερα τιµητική θέση έχουν οι λιαστές ντοµάτες, κρεµασµένες σε αρµαθιές.

Στην πιάτσα των ταξί αφήνουµε το αυτοκίνητό µας και µ’ ένα ταξί ανηφορίζουµε ως τους πρόποδες του περίφηµου Ξώµπουργκου (7). Εδώ βρίσκεται η Μονή της Ιεράς Καρδιάς. Ακριβώς από πάνω ορθώνεται ο απότοµος λόφος του Ξώµπουργκου. Σύµφωνα µε την αρχαιολόγο Νότα Κούρου (8) «η στρατηγική θέση του Ξώµπουργκου µε πλήρη οπτικό έλεγχο όχι µόνον όλων των διόδων του νότιου τµήµατος του νησιού αλλά και όλων σχεδόν των Κυκλάδων τριγύρω, σε συνδυασµό µε την πολύ ισχυρή οχύρωση, προσέφεραν την ποθητή ασφάλεια στους κατοίκους του νησιού κατά τους λεγόµενους «Σκοτεινούς Αιώνες» (1100-900 π.Χ.). Ο χρόνος εγκατάστασης συµπίπτει µε την έναρξη των σκοτεινών αιώνων στο Αιγαίο αλλά η άφθονη κεραµική του 10ου, 9ου και 8ου αιώνα π.Χ. που ανευρίσκεται στην περιοχή, δείχνει ότι ο οικισµός αναπτύχθηκε σύντοµα σε µεγάλο κέντρο και µάλλον το σηµαντικότερο της εποχής. Ό,τι αποµένει ορατό σήµερα από αυτή την εγκατάσταση είναι τµήµα ενός πελώριου κυκλώπειου τείχους που έχει πλάτος 3 µέτρα».

Εκτός από το κυκλώπειο τείχος, ο οικισµός στο Ξώµπουργκο, λίγο µετά τα µέσα του 6ου αιώνα π.Χ., οχυρώνεται µε ένα µεγάλο και ισχυρό τείχος, πλάτους επίσης 3 µέτρων, το οποίο προστατεύει πλέον και τα σπίτια του οικισµού που είχαν κτισθεί έξω από το παλαιό, κυκλώπειο τείχος. Τα κατάλοιπα αυτών των οχυρώσεων περνούν από τα µάτια µας, καθώς ανηφορίζουµε στα πρανή του λόφου το θαυµάσιο λιθόστρωτο καλντερίµι, άψογα συντηρηµένο και καθαρισµένο από τα χόρτα.


Στη διαδροµή αποκαλύπτεται τµήµα κυκλώπειου τείχους γεωµετρικού οικισµού του 900 π.Χ.

Μετά το πρώτο ανηφορικό του τµήµα το καλντερίµι συνεχίζει επίπεδο σχεδόν, ανάµεσα σε ίχνη παλιάς κατοίκησης, λιθοσωρούς, αγκάθια και χόρτα. Πιο πάνω ένα µεγάλο ερειπωµένο κτίριο µε πέντε αψιδωτές πόρτες. Καστρόπορτα πουθενά. Καθώς κερδίζουµε υψόµετρο πάνω στον βράχο ο αέρας της Τήνου δυναµώνει. Έγραφε ο Γιάννης Γκίκας στις αναµνήσεις του από το κάστρο (9): «Ισχυρά ρεύµατα ενός απαίσιου γαρµπή µ’ αναγκάσανε να πέσω πρηνηδόν… Ο σφοδρός αγέρας δεν αστειεύεται… µπορεί να σ’ αρπάξει και να σε σβουρίξει σαν φτερό. Εσείς που θ’ ανέβετε στο Ξώµπουργο… ίσως συλλογιστείτε πως υπερβάλλω. Ωστόσο, έχω υποχρέωση να σας συµβουλέψω, να µην ανεβαίνετε µε άσχηµες καιρικές συνθήκες σε τέτοια κάστρα, που ‘ναι από παράδοση τα προσφιλή περάσµατα του Αίολου, του προαιώνιου θεού και άρχοντα των ανέµων. Όχι τίποτ’ άλλο, αλλά για να µη ταλαιπωρηθείτε, αφού η εκδροµή και η ανάβαση σ’ ένα κάστρο πρέπει να ‘ναι και ξέδωµα, ψυχικό και σωµατικό».

230 περίπου σκαλοπάτια χρειάζεται ν’ ανεβούµε συνολικά, ώσπου να φτάσουµε στην ακρόπολη του κάστρου. Εδώ, σε υψόµετρο 560 µέτρων, δεσπόζει µαρµάρινος σταυρός. Η θέα είναι µοναδική, σ’ όλη την επικράτεια της Τήνου και σε κάµποσα νησιά. Κατεβαίνουµε από το Ξώµπουργκο, που είναι γνωστό και ως Κάστρο Αγ. Ελένης, και ξεκινάµε την περίφηµη, παµπάλαια στράτα προς τη Χώρα.

Ο επιβλητικός βράχος του Ξώµπουργκου, µε τους πύργους, τις οχυρώσεις και τα αναρριχητικά πεδία στις βράχινες πλαγιές.


 
Υπολείµµατα του µεσαιωνικού παρελθόντος του Ξώµπουργκου.

Από το Ξώμπουργκο στη Χώρα

Βρίσκουµε το µονοπάτι ακριβώς πάνω από την Ιερά Καρδιά, µερικές δεκάδες µέτρα πριν από το ξωκκλήσι του Αγ. Μηνά. Η κοκκινόλευκη πινακιδούλα αναγράφει τον αριθµό «2», ενώ υπάρχει και ξύλινη πινακίδα µε την ένδειξη «ΤΡΙΠΟΤΑΜΟΣ». Κατηφορίζουµε, όπως πάντα, ανάµεσα σε ωραίες ξερολιθιές. Λιθόστρωτο το έδαφος, πού και πού µε φαρδιά σκαλοπάτια αλλά και χώµα µε πεζούλες. Στον µακρινό ορίζοντα αγναντεύουµε τη Χώρα, το πέλαγος, τη συνολική φύση του νησιού. Πολύ κοντά µας οι φοβερές ορθοπλαγιές του βράχου, που αποτελούν σύµφωνα µε πινακιδούλα το αναρριχητικό πεδίο «ΤΙΝ 1».

Πανύψηλα τα χόρτα από τις πολλές φετινές βροχές. Τα βήµατά µας χρειάζονται προσοχή. Μερικές δεκάδες µέτρα αριστερά του µονοπατιού διακρίνουµε τµήµα οχύρωσης µε εξαίρετη λιθοδοµή. Εδώ βρίσκονται τα ίχνη γεωµετρικού οικισµού του 900 π.Χ. 200 περίπου µέτρα παρακάτω, συναντάµε πάνω στο µονοπάτι την εκκλησία της «Παναγίας στα Θυρίδια», άλλη µια εκκλησούλα στην απόλυτη ερηµιά (10).
 

Στο νότιο τµήµα της εκκλησούλας καταλήγει χωµατόδροµος, που φτάνει από την διασταύρωση του Τριπόταµου. 

∆υτικά της εκκλησίας το µονοπάτι συνεχίζει µε διακλάδωση. Ο χάρτης µας δείχνει, ότι η Ν∆ διακλάδωση κατευθύνεται προς Ανεµόµυλους, ενώ η Β∆ προς τον οικισµό της Ξυνάρας. Επιλέγουµε αυτό τον προορισµό. Που πολύ γρήγορα εξελίσσεται σε µια συνεχή διάσχιση αλλά και µάχη µε πανύψηλα χόρτα και µάλιστα τσουκνίδες. Ευτυχώς το ορειβατικό µπαστούνι ανοίγει τον δρόµο. Ένα 10λεπτο µετά το µονοπάτι καθαρίζει. Προβάλλει ο οικισµός της Ξυνάρας αλλά κι ένας πανέµορφος περιστεριώνας, διακοσµηµένος µε τουλάχιστον δέκα ολόλευκα περιστέρια.

Το µονοπάτι µας καταλήγει πίσω από τον µεγάλο ναό του Αγ. Πέτρου. Μια πινακιδούλα µας οδηγεί σ’ ένα λεπτό στις πηγές του Αγίου Νικολάου, καµαροσκέπαστες και µε άφθονο νερό. ∆ίπλα βρίσκεται το οµώνυµο εκκλησάκι, χτισµένο το 1790. Μεσηµέρι, ζεστός καιρός. Κάνουµε µικρή στάση στο πλακόστρωτο πεζουλάκι, µετά από µιάµιση ώρα στο µονοπάτι (ο καθαρός χρόνος πορείας δεν ξεπερνάει τα 40’).

Ο οικισµός της Ξυνάρας είναι πραγµατική αποκάλυψη. Περιποιηµένος, µε αυλές, λουλούδια και λεµονιές, καµαροσκέπαστα σπιτάκια και σκαλοπάτια. Ξεχωρίζουν µερικά σπίτια, εξαίρετης αρχιτεκτονικής, µε ανάγλυφα οικόσηµα και χρονολογίες του παρελθόντος, όπως µια του 1781. Στην νότια έξοδο του χωριού δεσπόζει η επιβλητική εκκλησία της Παναγίας του Ροδαρίου, Αρχιεπισκοπής των Καθολικών. 50 µέτρα µετά συναντάµε την πινακιδούλα του µονοπατιού προς Τριπόταµο και Μύλους.


Παναγία του Ροδαρίου

Αρχίζει ένα µονοπάτι στενό, λιθόστρωτο και πανέµορφο. Λίγο αργότερα συναντάµε στ’ αριστερά την διακλάδωση (µε αριθµό 3) που κατευθύνεται προς την «Παναγία στα Θυρίδια».

Σε λιγότερο από ένα τέταρτο φτάνουµε στους ανεµόµυλους. Ξαφνικά δυναµώνει ο βοριάς. ∆εν είναι τυχαία η επιλογή του αυχένα για την εγκατάσταση των µύλων. Η ωραιότητα του συνολικού τοπίου είναι µοναδική και η θέα του Ξώµπουργκου πραγµατικά εντυπωσιακή. Αµέτρητα λουλούδια και πανέµορφες µωβ ορχιδέες διακοσµούν το πλούσιο χορτάρι που καλύπτει τον αυχένα.

Απρόθυµα εγκαταλείπουµε τον ωραίο αυτό τόπο και κατηφορίζουµε για την άσφαλτο, που την συναντάµε σ’ ένα 5λεπτο. Εδώ βρίσκονται και οι εγκαταστάσεις του τυροκοµείου της Ε.Α.Σ. Τήνου. Κάτω από την άσφαλτο (και δεξιά από το STUDIO HALARI) µια πινακίδα οδηγεί προς «ΠΛΑΤΩΜΑ ΑΓΙΑΣ ΞΕΝΗΣ». Αρχίζει φαρδύ λιθόστρωτο µονοπάτι, µε πολλά νερά. Είναι από τις πλούσιες πηγές κάτω από πέτρινο τοξωτό γεφύρι, δίπλα στο εκκλησάκι του Αγ. Γεωργίου.

Στεγνό πια το καλντερίµι ανηφορίζει ελαφρά. Εξαιρετικά κατασκευασµένο πάντα, είναι µια από τις συναρπαστικότερες πεζοπορικές εµπειρίες, που µπορεί κάποιος να έχει σε µονοπάτι. ∆ιάφορες δευτερεύουσες διακλαδώσεις φεύγουν δεξιά του κυρίως καλντεριµιού. Ήδη προς τα δυτικά αποκαλύπτονται ωραίες εικόνες οικισµών και εκκλησιών. Είναι η Υπαπαντή η Μεγαλοµάτα, ο Τίµιος Σταυρός, ο µισοερειπωµένος οικισµός Καλουµενάδος, που µεταφέρθηκε στον Κτικάδο.

Φτάνουµε σε κοµβικό σηµείο της διαδροµής µας, στην ωραιότατη εκκλησούλα της Κυρα-Ξένης. ∆ίπλα στην εκκλησία υπάρχει (πρόσφατα αναστηλωµένο) ένα ιστορικό Χάνι, που αποτελούσε σηµείο ανεφοδιασµού και διανυκτέρευσης για τους πεζοπόρους και αγωγιάτες του µεσαίωνα, στην µακρινή τους διαδροµή από τον Πύργο ως τη Χώρα.

Αντικρύζουµε χαµηλά την πρωτεύουσα της Τήνου. Μοιάζει ακόµα να ‘ναι πολύ αλαργινή. Αρχίζουµε να κατηφορίζουµε µε κλίση ξεκούραστη, διασχίζουµε για λίγο έναν χωµατόδροµο και θαυµάζουµε στ’ αριστερά µας, µέσα στα χωράφια, µερικούς παλιούς, εξαιρετικής τέχνης περιστεριώνες. Το λιθόστρωτό µας είναι ήδη καλυµµένο µε πελώριες επίπεδες πλάκες, άριστα συναρµοσµένες µεταξύ τους. Είναι µια κατασκευή σπάνιας τέχνης και οµορφιάς.

Πλησιάζοντας στη Χώρα συναντάµε διακλάδωση και λοξεύουµε αριστερά. Εδώ συναντάµε τα πρώτα υπολείµµατα αρχαίας οχύρωσης, µε σκούρες ορθογώνιες πέτρες µεγάλων διαστάσεων. Είµαστε στον λόφο Πόλες, όπου, µετά την µεταφορά του διοικητικού κέντρου από το Ξώµπουργκο, αναπτύχθηκαν µικρές κώµες, που εξελίχθηκαν στο µεγάλο αστικό κέντρο, µε την ονοµασία «Άστυ». Η άνθιση της νέας πόλης κατά τον 4ο αι. π.Χ. διαπιστώνεται από πολλά αρχαιολογικά ευρήµατα των σωστικών ανασκαφών στην ευρύτερη περιοχή γύρω από την Παναγία της Μεγαλόχαρης. Η τοιχοδοµία του 4ου π.Χ. αι. στρίβει και κατηφορίζει προς τον νότο, µε σωζόµενο ύψος που δεν υπερβαίνει τα 2 µέτρα αλλά µε µήκος σηµαντικό, κάποιων εκατοντάδων µέτρων.


Κορυφαίο µνηµείο της Ορθοδοξίας η Παναγιά της Μεγαλόχαρης

16:30’. Τεσσεράµιση ώρες µετά την αναχώρησή µας (δυόµιση περίπου ώρες καθαρής πορείας) φτάνουµε στην άσφαλτο. Μετά από τόσες ώρες σε χώµα, χόρτα, λιθόστρωτο και λουλούδια, µοιάζει πολύ µίζερο το οδόστρωµα της ασφάλτου. Ήδη όµως ορθώνεται µπροστά µας η εκκλησία της Μεγαλόχαρης. Μεγαλόπρεπο καµπαναριό, µια πελώρια καµπάνα και µπροστά η πλατεία της Αγίας Πελαγίας µε βοτσαλωτό περίτεχνο, µεγάλων διαστάσεων. Εδώ πλέον η φύση έχει δώσει τη θέση της στα έργα των ανθρώπων.


Μπροστά στην εκκλησία, τµήµα του εκπληκτικού σε διαστάσεις και σχεδιαστική αρτιότητα βοτσαλωτού.

Από τον Κάμπο στην Κώμη


Στη διαδροµή από τον Κάµπο προς τα Λουτρά.

Συνεπής στην υπόσχεσή του ο Ιρλανδός φίλος µας GEORGE KENNEDY πίνει µαζί µας τον πρωινό του καφέ. Μας προτείνει µια διαδροµή στο κέντρο της Τήνου, βόρεια του Κάµπου ως την Κώµη. Φυσάει από νωρίς ένας δυνατός, ψυχρός βοριάς. Ντυµένοι καλά, ξεκινάµε 200 µέτρα ανατολικά του Κάµπου, σε υψόµετρο 350 περίπου µέτρων. Κατηφορίζουµε ελαφρά ένα υπέροχο καλντερίµι µε ενδιάµεσα σκαλοπάτια. Γύρω µας αναδύεται µια ευρύτατη κοιλάδα µέσα από τον ασφυκτικό εναγκαλισµό µιας Άνοιξης καταπράσινης και πολύχρωµης.

Σε 45’ φτάνουµε στο χαµηλότερο σηµείο της ρεµατιάς. Περνάµε πάνω από ζωντανό ρέµα µε καθαρό νερό, ανάµεσα σε µεγάλες ιτιές και καλαµιές. Ανηφορίζουµε στα πρώτα σπίτια των Λουτρών. Εδώ δεσπόζει η φρουριακής κατασκευής Μονή Ιησουιτών του 1861. Συνεχίζουµε αριστερά της εκκλησίας, στο µονοπάτι µε τον αριθµό «2». Τσιµεντόδροµος για λίγο, λεµονιές και αγκινάρες, µικρή στάση στο εκκλησάκι του Αγ. Αντωνίου. Μπροστά µας στα Β∆ ο οικισµός της Περάστρας. Το θαυµάσιο µονοπάτι κινείται οµαλά πάνω από µια ρεµατιά, κατάφυτη µε πολλές και µεγάλες βαλανιδιές. Πολλοί ορεινοί τόποι της ηπειρωτικής Ελλάδας θα ζήλευαν την πυκνότητα και την ποικιλία της βλάστησης της Τήνου. Πού και πού προβάλλουν περιστεριώνες. Νά κι η παράξενη εκκλησούλα της Αγίας Άννας, αλλά κι ένα θέαµα, που για µας τουλάχιστον, είναι απόλυτα ασυνήθιστο: σ’ έναν θάµνο σπάρτου µια βασίλισσα µελισσών έχει δηµιουργήσει ένα καινούργιο σµήνος, που κρέµεται σαν τσαµπί.

2 ώρες µετά την αναχώρησή µας (µε αρκετές στάσεις) φτάνουµε στην Περάστρα. Μας υποδέχονται χήνες µε δυνατές φωνές. Εναλλάσσονται οι εικόνες καθώς διασχίζουµε το χωριό: σκεπαστή πηγή νερού, σοκάκια και σκαλοπάτια, πέτρινο γεφύρι πάνω από το ρέµα, πελώριες αγριόλευκες, µεγάλη καθολική εκκλησία και δεύτερο γεφυράκι.


Πέτρινο γεφύρι πάνω από το ρέµα.

Βαδίζοντας τον τσιµεντόδροµο παράλληλα µε το ρέµα µπαίνουµε σε µερικά λεπτά στα πρώτα σπίτια της Κώµης. Μεγάλο χωριό η Κώµη και ιδιαίτερα µακρύ, το διασχίζουµε κατά µήκος. Πλακόστρωτα δροµάκια, πλατεία µε πλατάνια, µεγάλος καθολικός ναός και καµαροσκέπαστα στενά. Σε µαρµάρινο υπέρθυρο χρονολογία του 1824. Ένα πρατήριο άρτου, «Το Σπιτικό», λειτουργεί από το 1828. Τελειώνει η Κώµη και αρχίζει η πεδιάδα, η µεγαλύτερη της Τήνου. Συναντάµε τον Κάρολο Μέρλιν µε την γυναίκα του και τις κόρες του, που από την παιδική τους ηλικία ακολουθούν τα χνάρια των γονιών τους στα µονοπάτια της Τήνου. Λίγη ώρα µετά η χαρούµενη πεζοπορική µας συντροφιά καταλήγει στην είσοδο του Κρόκου, στο «Παραδοσιακό Καφενείο της κυρα-Λένης». Ο εγγονός της ο Αντώνης µας φέρνει εξαιρετικές αγκινάρες Κώµης µε λεµόνι και οµελέττες «φουρτάλια» µε πιπεριές, λουκάνικο Τήνου, πατάτες και ό,τι άλλο λαχανικό επιλέγει κανείς. Πίνουµε το ωραίο κρασί του από την ποικιλία «Λευκό Ποταµίσιο» της περιοχής του Τριπόταµου.

Μια ακόµη υπέροχη µέρα τερµατίζει στην Τήνο.


 

Στο μικρό μονοπάτι από το Αγάπι στο Σκλαβοχώρι


Με µήκος 50 περίπου µέτρων και παρά το ηλεκτρικό φως, το καµαροσκέπαστο σοκάκι είναι µισοσκότεινο, στο Αγάπι.

Μερικά χιλιόµετρα Β∆ της ΒΩΛΑΞ βρίσκεται ο οικισµός «Αγάπι», χτισµένος πάνω από τις όχθες µιας ρεµατιάς, σε υψόµετρο 70 περίπου µέτρων. Ένας πλακόστρωτος δροµίσκος διασχίζει µε νότια κατεύθυνση ανηφορικά το χωριό. Περνάµε κάτω από το κεντρικό καµαροσκέπαστο σοκάκι, που παρά τους ηλεκτρικούς λαµπτήρες του είναι σκοτεινό, αφού το µήκος του κάτω από την καµάρα πλησιάζει τα 50 µέτρα! Το χωριό µάς αποκαλύπτει συνεχώς σοκάκια που φεύγουν από τον κεντρικό δροµίσκο µε σκαλοπάτια, πολλές και ωραίες λιθανάγλυφες παραστάσεις στα υπέρθυρα των σπιτιών. Στα δυτικά του χωριού, οι πλαγιές της ρεµατιάς είναι κατάσπαρτες από παλιούς και ωραίους περιστεριώνες.

Σ’ ένα 10λεπτο φτάνουµε σε εκκλησούλα, στο νότιο άκρο του χωριού. Από εδώ ξεκινάνε δύο µονοπάτια: ένα µε κατεύθυνση προς Βωλάξ κι ένα άλλο προς Σκλαβοχώρι. Κατηφορίζουµε για τον αντικρινό µικρό οικισµό. Σκαλοπάτια και ρεµατιά µε αρκετό νερό, που προέρχεται από τα υψίπεδα της Βωλάξ. Περνάµε απέναντι µε τσιµεντένιο γεφυράκι. Καλντερίµι και λίθινα σκαλοπάτια ανηφορίζουν ανάµεσα σε ζούγκλα, συνηθισµένο φαινόµενο στα αχρησιµοποίητα µονοπάτια. (Όλος ο κόσµος φτάνει στο Σκλαβοχώρι µε αυτοκίνητο κι όχι µε τα πόδια από τ’ Αγάπι). Σ’ ένα 20λεπτο από την εκκλησία φτάνουµε στο µικρό χωριό, σε υψόµετρο 160 µέτρων. Στην πλατειούλα µας υποδέχεται η εκπληκτική µαρµάρινη προτοµή µιας µεγάλης µορφής της ελληνικής ζωγραφικής του 19ου αιώνα, του Νικόλαου Γύζη, γεννηµένου στο Σκλαβοχώρι (1842-1901).


Η προτοµή του περίφηµου ζωγράφου Γύζη στην γενέτειρά του, το Σκλαβοχώρι.

Θαυμάζοντας τους θρυλικούς περιστεριώνες της Τήνου


Ταραµπάδος. Στον τόπο έχουν δηµιουργηθεί µερικοί περιστεριώνες µε εντυπωσιακή αρχιτεκτονική.

Για τους Περιστεριώνες της Τήνου τί να πει κανείς! Έχουν τόσα πολλά γραφτεί, έχουν τόσο πολύ φωτογραφηθεί. Είναι, όπως γράφει ο Αλέκος Φλωράκης (11) «το χαρακτηριστικό οικοδόµηµα της τηνιακής υπαίθρου. ∆ιώροφοι, λιθόκτιστοι, µε γεωµετρικό διάκοσµο από µικρές σχιστολιθικές πλάκες, ξεπερνούν τους χίλιους, χτισµένοι σε µέρη κατάλληλα για να έχουν τα περιστέρια «καλή πεταξιά». (12) Πολλούς περιστεριώνες έχουµε ήδη συναντήσει σ’ αυτή την σχεδόν άγνωστη -στις λεπτοµέρειές της- αλλά υπέροχη ενδοχώρα. Γράφει σχετικά η ∆. Βώκου: (13) «έκπληξη και θαυµασµό προκαλούν στον ανυποψίαστο επισκέπτη της Τήνου αυτά τα περίεργα χτίσµατα που ξεφυτρώνουν παντού, στο χρώµα της πέτρας ή σε αστραφτερή λευκότητα… διαχέοντας ολόγυρα την αίσθηση µιας κρυµµένης αξίας, που ξεπερνάει τα στενά όρια της αξίας χρήσης του, της απλής στέγασης περιστεριών».


 Στις ΒΑ συνοικίες της Χώρας ανακαλύπτουµε µε ικανοποίηση τον µοναδικό κυκλικό περιστεριώνα του νησιού.​


Οι Περιστεριώνες στην Τήνο

Από πότε όµως υπάρχουν στην Τήνο περιστεριώνες και περιστέρια; Το περιστέρι ήταν γνωστό στην Μεσαιωνική Ευρώπη και φυσικά στους Ενετούς, που έφτασαν στην Τήνο το 1207 και έφυγαν το 1715. Ωστόσο, δεν υπάρχει καµιά ιστορική µαρτυρία για ύπαρξη περιστεριών και περιστεριώνων από την εποχή των Ενετών. Η πιο παλιά αξιόπιστη πληροφορία για περιστεριώνα είναι το 1726, στην διαθήκη ενός καθολικού παπά.


Αρχιτεκτονική των περιστεριώνων

Στο θαυµάσιο βιβλίο για τους «Περιστεριώνες της Τήνου», διαβάζουµε ακόµη, ότι ένας µέτριος, απλός περιστεριώνας, µπορεί να είναι ένα απλό ορθογώνιο κτίσµα, διαστάσεων 3x4x5 περίπου, κλειστό και καλά προστατευµένο, µε µια είσοδο για τον ιδιοκτήτη και µικρά ανοίγµατα για το πέρασµα των πουλιών.

Όλοι οι περιστεριώνες της Τήνου, µε εξαίρεση ένα µοναδικό παράδειγµα καµπυλόγραµµου - κυκλικού περιστεριώνα έξω από την Χώρα, είναι κτίρια ευθύγραµµα, ανεξάρτητα και, κατά κύριο λόγο, αυτοτελή µέσα στο χώρο. Άλλοι είναι αποµονωµένοι, αποµακρυσµένοι ο ένας από τον άλλο, συνήθως όµως βρίσκονται συγκεντρωµένοι σε µικρή απόσταση µεταξύ τους. Εκεί σχηµατίζουν «συνοικίες» στις καταλληλότερες περιοχές, όπως στις λαγκαδιές του Ταραµπάδου, της Αγάπης, του Κρόκου. Περάστρας, της Λειβάδας, της Ποταµιάς.

Ο προσανατολισµός των περιστεριώνων είναι πάντα προς τη ρεµατιά και µάλιστα προς την πιο απάνεµη πλευρά. Η διακόσµηση των εξωτερικών επιφανειών βρίσκεται πάντα στις προστατευµένες πλευρές και είναι χωρισµένη σε οριζόντια διαζώµατα, από ένα έως πέντε. Τα πολλά διαζώµατα είναι αυτά που κυρίως επιτείνουν την εντύπωση του µεγάλου, υψηλού και πολυώροφου κτιρίου.

Τελειώνουµε το άρθρο µας για την Τήνο µε µερικά αποσπάσµατα από τον Επίλογο του θαυµάσιου βιβλίου των ∆. Βαλλιάνου - ∆. Βώκου: «Οι περιστεριώνες της Τήνου, εξαπλωµένοι σ’ όλη την έκταση του νησιού, ορθώνονται σαν πύργοι στις λοφοπλαγιές και ρεµατιές, µέσα στα χωράφια και στα µποστάνια. Κοσµηµένοι µε πέτρινα κεντίδια, ολόλευκοι ή στο χρώµα της πέτρας, πολυάριθµοι σε άπειρες παραλλαγές δικαιώνουν την περηφάνεια των Τηνιακών, που ισχυρίζονται πως «από τους χίλιους περιστεριώνες του νησιού κανείς δεν είναι όµοιος µε τον άλλον…

Κι ο συναγωνισµός ιδιοκτητών και µαστόρων για τον πιο όµορφο, τον πιο πλούσιο, ήταν η κινητήρια δύναµη για να δηµιουργηθούν αυτά τα µοναδικά στον κόσµο µνηµεία της λαϊκής τέχνης. Άγνωστοι στους πολλούς, όπως άλλωστε και η ίδια η Τήνος µε τους άπειρους θησαυρούς της, πρέπει κάποτε επιτέλους να καταλάβουν τη θέση που δικαιωµατικά τους ανήκει».

Αρχαιολογικό Μουσείο Τήνου

Μερικά από τα πολύ ενδιαφέροντα εκθέµατα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Τήνου. Εξέχουσα θέση σ’ αυτά λαµβάνουν οι εντυπωσιακών διαστάσεων ανάγλυφοι πίθοι του 7ου αι. π.Χ., από το Ιερό της Δήµητρας, που είχε ιδρυθεί σε µια πλαγιά του Ξώµπουργου.










 

Επίλογος


Όρμος της Λειβάδας.

Κράτησα για ΕΠΙΛΟΓΟ ένα κείµενο του Κυριάκου Παπαγεωργίου. Το’ γραψε στην ∆υτική Τήνο, τον Μάη του 2004. Από τότε ο καλός µας φίλος µας παρακινούσε συνεχώς, να επισκεφτούµε επιτέλους το πανέµορφο νησί.


ΕΞΩ ΜΕΡΙΑ ΤΗΝΟΥ: ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΙΑΣ ΣΠΑΝΙΑΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ

Η εξοχή της Τήνου αποτελεί ένα µουσείο λαϊκής µαστοριάς και σπάνιας αρχιτεκτονικής ύλης.

Όσες φορές κι αν περιοδεύσει κανείς το υπαίθριο αυτό µουσείο, θα έχει κάτι καινούργιο να θαυµάσει. Είναι πρωτότυπο και διαθέτει µια ξεχωριστή δυναµική, γι αυτό και θεωρείται µοναδικό σ' όλο το αρχιπέλαγος. 

Για το λόγο λοιπόν αυτό αποφάσισα να περιοδεύσω το µουσείο της τηνιακής ενδοχώρας, βαδίζοντας τις εξοχές της Έξω Μεριάς.

Έχω αφήσει πίσω µου αερικά και ξώµπουργα, βώλακες, πλαγιές κι αυχένες. Αλλά κι εκείνη τη θάλασσα, τη ρουφήχτρα των καηµών, την έχω απαρατήσει. Κι ας είναι κλώστρα γόων και στεναγµών. 

Στέκοµαι πια µπροστά στους πίνακες των λόφων και των πρανών, µε τα στέκια των περιστεριών και τα γλυπτά ξωκκλήσια. Αναµετρώ τους όγκους, τις γραµµές, τα χρώµατα. Ποιά Αναγέννηση -στοχάζοµαι- µπορεί καλύτερα ν’ αποδώσει ετούτη την impression της λαϊκής σοφίας; Αλλά και ποιά φαντασία µπορεί ν’ αναβλύσει από τα σύµβολα της καφετιάς πετραδερής ύλης;

Πίσω ασφαλώς από τα στεγανά διαµερίσµατα του φωτός αναδύεται η µυστική σχέση του καλλιτέχνη µε την πρώτη του ύλη. Το γυµνό σχέδιο…

Στην αρχή οι πίνακες αυτοί µού φαίνονται άχρονοι και στενόχωροι.

Σαν όµως το βλέµµα ασκηθεί και λίγο εµβαθύνει -κι άλλο τόσο επιµείνει- σ’ αυτό το αχανές γκρίζο, των βράχων και των θάµνων -αλλά και γκρίζο του αναπάντεχου λευκού, που αναβλύζει απ’ τα ράµφη των περιστεριών και τις ρωγµές των κωδωνοστασίων- το βλέµµα λοιπόν ετούτο, µε το ακαταπόνητο εργαλείο του στοχασµού, θ’ αποκαλύψει στην εκστατική ψυχή όλο το µεγαλείο της τέχνης που παραµένει έως τότε µυστική και αθέατη.

Φτάνω στο έσχατο τηνιοχώρι, το Μαρλά. Κυαλάρω το ξωκκλήσι στον Προφητηλία, που φαίνεται σα µια κουκίδα στο βάθος του πίνακα και µεταποιεί τη φαντασία, την ανακαλεί κι έτσι αρχίζει ν’ αρθρώνεται µια καινούργια γλώσσα -µια νέα αλφαβήτα της εικόνας- εύφλεκτη και εύλεκτη µαζί. Νά το ατόφιο µοντέλο του καλλιτέχνη!

Τα ισότοπα της Εικόνας µετατρέπονται βαθµιαία σε πολυχώρους του Φωτός που αρχή και τέλος έχουν την ενεργειακή φόρτιση της ψυχής.

Ακόµα κι η µεταφυσική εικόνα, που αναβλύζει από τα µάτια της αντικρινής Άνδρου, µε αντικατοπτρισµούς, σηµατοδοτεί την υπεροχή και το θαύµα αυτής της κολπικής µαγείας που σφηνώνει στην απέναντι άκρη -στον Κουµελά και στο Μαλί- εκεί κάτω στα Κόκκινα Γκρέµνα, πέρα από κάθε οπτική κατεργασµένη µνήµη. Ένα λαξεµένο χερσονήσι, τυλιγµένο µ’ αφιλόξενα βράχια και µόνιµους κάτοικους δυό θαλασσοκόρακες, λίγα ερίφια, θηλιασµένα χερόποδα και µια λευκότητα, στιβαρή εναντίωση στο θλιβερό γκρίζο….

∆ε µιλώ για το φόντο σε όλους αυτούς τους πίνακες της ενδοχώρας: Περιττεύει να στοχαστώ τη θάλασσα από το ύψος µιας Παναγίτσας ή ενός Αγιο-Σώστη, γιατί κινδυνεύω να εξανθρωπίσω τη θεία ενατένιση. 

Πιάνω όµως απ’ τα µαλλιά όλες τις πλαγιές και τις βαθιές λεκάνες της τηνιακής γης. Από την Αγία Υπακοή ως τη Θεοσκέπαστη. Καταλήγοντας σ’ αυτό το χωριό που ακούει στο κραταιό όνοµα Αγάπη. Με την θαυµαστή λαγκαδιά, τους περιστεριώνες, τα ξινάρια (1), το "Μέγα Ρέµα", τα ρακεζιά (2), τις επάλξεις, καθώς και κείνη την απαράµιλλη τεκτονική των λαϊκών µαστόρων. Και τότε δοκιµάζω την πιο µεγάλη έκπληξη! Θωπεύω µε τα µάτια -µάτια αθεράπευτα εξονυχιστικά- όλη την Οµορφιά και την αφόρητη ακολασία της σχέσης Υποκειµένου-Ύλης… 

Η κάθε πέτρα, το κάθε χόρτο, -το ασκαλιάρι (3) κι η ριγανίτσα- η πιο µικρή ανάταση ζωής, που κρύβεται σ’ αυτούς τους πίνακες, θεριεύει, κινείται κι εν τέλει γίνεται ένα πολυδύναµο κριτήριο ζωής. Κι ένα κατακλυσµιαίο έργο τέχνης. 

Τότε, ο κάθε Προφητηλίας κι η κάθε Παναγίτσα, που εξοµολογούνται την ερηµία τους στο άπειρο φως, αποτελούν, µαζί µε τον ασβέστη, το σχιστόλιθο και το ασκαλιάρι της εξοχής, το αειθαλές στοιχείο αυτής της υψηλόπνοης Τέχνης.

∆υτική Τήνος, 15-5-2004

 

(1) Ξινάρι – διαµορφωµένος σκεπαστός χώρος πηγής και πέτρινου πλυσταριού, µε κεφαλάρι, πέτρινες λεκάνες, υδρορροές, αλλά και τόπος συνάντησης των γυναικών του χωριού.

(2) Ρακεζιά – Τα ρακοκάζανα κι οι αποστακτήρες.

(3) Ασκαλιάρι – Ενδηµικό φυρό της Τήνου. 


Παραπομπές

(1) Σύµφωνα µε τον µύθο, κατά την επιστροφή από την Αργοναυτική εκστρατεία ο Ηρακλής, που είχε έχθρα µε τον Βορέα, κυνήγησε τους δυο γιους του, τον Ζήτι και τον Κάλαϊ. Αυτοί, φτερωτοί όπως ήταν, πέταξαν στην Τήνο, εκεί όµως τους πρόλαβε και τους φόνευσε ο Ηρακλής. Στους τάφους τους πάνω στην κορυφή του βουνού, τοποθετήθηκαν δυο ογκόλιθοι, που εσείοντο αέναα, άλλοτε περισσότερο κι άλλοτε λιγότερο, ανάλογα µε την ένταση που φυσούσε ο πατέρας τους ο Βορέας.

(2) «ΦΑΡΟΙ, ΠΕΤΡΑ ΚΑΙ ΦΩΣ», 1997.

(3) «Οι Περιστεριώνες της ΤΗΝΟΥ», 2001.

(4) «ΒΩΛΑΞ-ΕΞΩΜΠΟΥΡΓΚΟ, ΕΝΑ ΓΡΑΝΙΤΙΚΟ ΠΕ∆ΙΟ», στο λεύκωµα του Αντώνη Νικολόπουλου «Βωλάξ, τα γλυπτά της φύσης στην Τήνο».

(5) ΤΗΝΟΣ, ΤΟ ΜΙΚΡΟ Ο∆ΟΙΠΟΡΙΚΟ, 1993.

(6) «ΒΩΛΑΞ-ΕΞΩΜΠΟΥΡΓΚΟ, ΕΝΑ ΓΡΑΝΙΤΙΚΟ ΠΕ∆ΙΟ», οπ.π.

(7) Για την ιστορία το κόστος είναι 14.5 ευρώ.

(8) «ΣΥΝΤΟΜΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΤΗΝΟΥ», στο βιβλίο «ΤΗΝΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ», ΤΟΜΟΣ Α’, σελ. 77 και επόµ.

(9) «ΚΑΣΤΡΑ-ΤΑΞΙ∆ΙΑ», 1985.

(10) Πιστεύεται, ότι οι εκκλησίες και τα ξωκκλήσια στην Τήνο πλησιάζουν τις 2000!

(11) «Ο ΛΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΤΗΝΟΥ», στο βιβλίο «ΤΗΝΟΣ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ», ΤΟΜΟΣ Β’, 2006.

(12) Σύµφωνα µε πληροφορία του Κάρολου Μέρλιν ο αριθµός τους ανέρχεται στους 1135!

(13) «ΟΙ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΩΝΕΣ ΤΗΣ ΤΗΝΟΥ», 2001.

Χρήσιμες πληροφορίες

∆ΗΜΟΣ ΤΗΝΟΥ: 22833 60100

ΑΡΧ/ΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ: 22830 22670

ΛΙΜ/ΧΕΙΟ ΤΗΝΟΥ: 22830 22348, 22220

ΡΑ∆ΙΟ ΤΑΞΙ: 22830 22470

ΛΙΜΕΝΑΡΧΕΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ: 210 422.6000 (πληροφορίες δροµολογίων: 14944)

ΛΙΜΕΝΑΡΧΕΙΟ ΡΑΦΗΝΑΣ: 22940 22300

Ο∆ΗΓΟΙ ΠΕΖΟΠΟΡΙΚΩΝ ∆ΙΑ∆ΡΟΜΩΝ

ΚΑΡΟΛΟΣ ΜΕΡΛΙΝ: 6932 684997

www.tinos-island.info

GEORGE KENNEDY: 22830 25321, 6947 463686, www.walkingtinos.com

 

 

ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΜΟΝΟΠΑΤΙΩΝ 

 

ΚΥΚΛΙΚΗ ∆ΙΑ∆ΡΟΜΗ ΦΑΛΑΤΑ∆ΟΣ - ΒΩΛΑΞ - ΦΑΛΑΤΑ∆ΟΣ

Αφετηρία: 500µ. πάνω από Φαλατάδος (υψοµ. 500µ.)

Στάση: Οικισµός Βωλάξ (υψοµ. 250µ.)

Τερµατισµός: Οικισµός Φαλατάδος (υψοµ. 500µ.)

Υψοµ. ∆ιαφορές: Καθόδου: 250µ. Ανόδου: 250µ.

Συνολικός χρόνος: (χωρίς στάσεις) ±2 ώρες

Σήµανση: Καλή

Έδαφος: Χωµάτινο µονοπάτι, καλντερίµι, λίθινα σκαλοπάτια

Αξιοθέατα: Το µοναδικό γρανιτικό πεδίο της Βωλάξ

Προτεινόµενες εποχές: Άνοιξη, φθινόπωρο.

 

ΜΟΝΟΠΑΤΙ ΞΩΜΠΟΥΡΓΚΟ - ΧΩΡΑ

Αφετηρία: Μονή Ιεράς Καρδιάς στο Ξώµπουργκο (υψοµ. 500µ.)

Τερµατισµός: Χώρα Τήνου (υψοµ. 0)

Υψοµ. ∆ιαφορά καθόδου: 500µ.

∆ιαδροµή: Ξώµπουργκο - Ξυνάρα - Ανεµόµυλοι - Κυρα-Ξένη - Χώρα

Χρόνος: (χωρίς στάσεις) ±3 ώρες

Έδαφος: Λιθόστρωτο καλντερίµι, χώµα, πλακοσκέπαστο καλντερίµι

∆ιαδροµή: Εύκολη, εξαιρετικά ευχάριστη

Αξιοθέατα: Θεαµατικό Ξώµπουργκο, γραφικός οικισµός Ξυνάρας, τοπίο στους ανεµόµυλους, οχυρώσεις, εξωκκλήσια, περιστεριώνες. Μια από τις ωραιότερες πεζοπορικές διαδροµές.

 

ΚΑΜΠΟΣ - ΚΩΜΗ

Αφετηρία: Οικισµός Κάµπου (υψοµ. 350µ.)

Τερµατισµός: Οικισµός Κώµης (υψοµ. 80µ.)

Υψ. ∆ιαφορά: Καθόδου: 270µ.

∆ιαδροµή: Οικισµοί Κάµπου - Λουτρών - Περάστρας - Κώµης

Μονοπάτι: Λιθόστρωτο καλντερίµι, χώµα

Σήµανση: Απόλυτα εµφανής

Χρόνος (χωρίς στάσεις): ±2 ώρες

Πορεία: Ελαφρά κατηφορική, ξεκούραστη και ευχάριστη

Αξιοθέατα: Ρεµατιά µε πυκνή βλάστηση, πολλές βαλανιδιές, ωραίοι περιστεριώνες, γραφικοί οικισµοί. Βατό από όλη την οικογένεια.

ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ, Κυκλάδες, Τήνος

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

T58 / Περιήγηση / Κυκλάδες /

Ηρακλειά

Ηρακλειά
Στο δυτικότερο άκρο των Μικρών Κυκλάδων η Ηρακλειά, προσφέρει γραφικότητα, φρέσκο ψάρι και θαυμάσιες αμμουδιές, αλλά και την τέλεση του εσπερινού στο σπήλαιο του Αϊ-Γιάννη, μια εμπειρία μοναδική. 
T58 / Περιήγηση / Κυκλάδες /

Ανάφη: Στον βράχο της Καλαμιώτισσας

Ανάφη: Στον βράχο της Καλαμιώτισσας
Στην ανατολικότερη άκρη της Ανάφης η φύση δημιούργησε έναν μονοκόμματο, συμπαγή βράχο, τον πιο πελώριο στο Αιγαίο. Πάνω στην κορυφή του έχτισαν οι Αναφιώτες το ανεμοδαρμένο ξωκκλήσι της Καλαμιώτισσας.
T59 / Δραστηριότητες / ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ /

Αegean Regatta 2007

Αegean Regatta 2007
Ένας ιστιοπλοϊκός αγώνας με μεγάλη συμμετοχή των εραστών του ανέμου, της περιπέτειας και της θάλασσας, που συνδυάζει τέχνη, οργάνωση, αντοχή και πολλά απρόοπτα.
T64 / Περιήγηση / ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ /

Θηρασιά

Θηρασιά
Από την κοσμοπολίτικη Σαντορίνη την χωρίζει ένας δίαυλος που δεν ξεπερνάει το ένα μίλι. Αν και βρίσκεται όμως τόσο κοντά στον παγκόσμιο τουρισμό.  η Θηρασιά μοιάζει μ΄έναν κόσμο, που εδώ και πολλές δεκαετίες δεν μετακινήθηκε στο χρόνο.
 
T71 / Παράδοση / ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ /

Ψαρά

Ψαρά
Τόπος ιστορικός και πολύπαθος, με αρχαιολογικά ευρήματα από τα βάθη των αιώνων, τα μικρά Ψαρά καταμεσίς του Αιγαίου είναι συνώνυμα με πράξεις αυτοθυσίας αλλά και με στιγμές χαλάρωσης και απόλυτης γαλήνης.
T76 / Δραστηριότητες / Κυκλάδες /

Πάρος : Στην χερσόνησο του Άι-Γιάννη Δέτη

Πάρος : Στην χερσόνησο του Άι-Γιάννη Δέτη
Η χερσόνησος του Αϊ - Γιάννη του Δέτη είναι ένας περιπατητικός παράδεισος με 7 χιλιόμετρων διάδρομων και στοιχεία από την προϊστορική εποχή ως τον Φάρο Κόρακα του 19ου αιώνα.
T77 / Περιήγηση / ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ /

Κύθηρα

Κύθηρα
Εκεί όπου κατά τον μύθο γεννήθηκε η Αφροδίτη, στο θρυλικό νησί των Κυθήρων, ανακαλύπτουμε υπέροχες παραλίες, μνημεία μεσαιωνικά και βυζαντινά κι ένα φυσικό περιβάλλον με λιμνούλες και καταρράκτες απίστευτης ομορφιάς.
T77 / Δραστηριότητες / ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ /

Σαμοθράκη. Μια βόλτα στο Φεγγάρι

Σαμοθράκη. Μια βόλτα στο Φεγγάρι
Είναι φημισμένη η Σαμοθράκη για το μυθικό βουνό Σάος, που έχει την υψηλότερη κορυφή του Αιγαίου, το Φεγγάρι. Εκεί οδηγούμε τα βήματά μας, μαγνητισμένοι από τη γοητεία του Αυγουστιάτικου, ολόγιωμου φεγγαριού.
 
T87 / Φυσικό περιβάλλον / Κυκλάδες /

Άνδρος

Άνδρος

Πλούσια βλάστηση, χαράδρες και ρέματα με αστείρευτα νερά αλλά και τοπίο λιτό, κυκλαδίτικο, με ξερολιθιές και αμμουδιές εξωτικές. Είναι η Άνδρος, με πρωτεύουσα που διατηρεί ακόμη ζωντανή την παλιά της αίγλη και αρχοντιά.

T99 / Περιήγηση / Κυκλάδες /

Έξω Μεριά Τήνου

Έξω Μεριά Τήνου

Τήνος δεν είναι μόνον η Παναγία η Μεγαλόχαρη, πόλος έλξης θρησκευτικών –κυρίως- επισκεπτών. Είναι και η «Έξω Μεριά» με τον «Πύργο», την γενέτειρα των διάσημων γλυπτών. Εντυπωσιακό είναι ακόμα το φυσικό περιβάλλον, τα μονοπάτια και μερικοί εκπληκτικοί οικισμοί.

T71 / Περιήγηση / Κυκλάδες /

Ίος

Ίος
Αστραφτερή και πολύτιμη η Ίος μυρίζει φρεσκάδα. Της την χαρίζουν οι χιλιάδες νέες και νέοι που κατακλύζουν το νησί, καθώς αποτελεί έναν από τους τέσσερις τόπους συνάντησης της παγκόσμιας νεολαίας.
T57 / Περιήγηση / Κυκλάδες /

Μήλος

Μήλος
Ένα απέραντο γεωφυσικό μουσείο, που σε κάθε βήμα καταπλήσσει και γοητεύει τον επισκέπτη με τις ασύλληπτες εικόνες ακτών και πετρωμάτων.
T109 / Φυσικό περιβάλλον / Κυκλάδες /

Πολύαιγος

Πολύαιγος
Άγνωστη στους πολλούς και - παρά τα 18 της τετραγωνικά χιλιόμετρα -, σχεδόν ακατοίκητη, η Πολύαιγος, ορθώνει το απόκρημνο βράχινο μπόι της, με εξωτικές παραλίες ολούθε, δίπλα στις διάσημες νήσους της Μήλου και της Κιμώλου.
 
T111 / Περιήγηση / Κυκλάδες /

Μικρές μαγικές... Κυκλάδες

Μικρές μαγικές... Κυκλάδες
Στην προσωνυμία «Μικρές Κυκλάδες» εμείς προσθέτουμε και τον προσδιορισμό «Μαγικές». Δεν είναι υπερβολή : καθένα από τούτα τα μικρονήσια έχει τον δικό του τρόπο να πλανεύει τον επισκέπτη: με την ηρεμία του τοπίου, την φιλοξενία των κατοίκων, τα εξαίρετα ντόπια προϊόντα, κυρίως – όμως – με τα νερά των παραλιών, που συναγωνίζονται μεταξύ τους, ποια έχει το λαμπερότερο, το πιο διάφανο χρώμα τυρκουάζ.